Efendiler, Yarın Cumhuriyeti İlan Edeceğiz: Bir Milletin Geleceğini Değiştiren Karar

[Azerbaycanli]

“Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” ifadesiyle hafızalara yerleşen tarihî karar, Mustafa Kemal Atatürk’ün 28 Ekim 1923 akşamı Ankara’daki Çankaya Köşkü’nde çalışma arkadaşlarıyla paylaştığı Cumhuriyet’in ilanı hazırlığını anlatır. Ertesi gün, 29 Ekim 1923’te Türkiye Büyük Millet Meclisi Cumhuriyet’i ilan etmiş, Türkiye’nin yönetim biçimi açıkça belirlenmiştir.

Bu söz, aradan geçen yıllara rağmen kararlılığın, bağımsızlığın ve geleceğe duyulan güvenin simgelerinden biri olmayı sürdürüyor. Anlamını kavramak için hem söylendiği akşama hem de o kararı hazırlayan koşullara bakmak gerekiyor.
28 Ekim 1923 Akşamı Çankaya’da Ne Oldu?

1923 yılının ekim ayı sonunda Ankara’da hükûmetin kurulması konusunda bir tıkanıklık yaşanıyordu. Mevcut meclis hükûmeti sisteminde bakanların ayrı ayrı seçilmesi, yeni hükûmetin oluşturulmasını güçleştiriyordu.
Mustafa Kemal Paşa, 28 Ekim akşamı Çankaya’da bir araya geldiği arkadaşlarına Cumhuriyet’i ilan etme kararını açıkladı. Yemekte İsmet Paşa, Kâzım Paşa, Fethi Bey, Kemalettin Sami Paşa, Halit Paşa, Fuat Bey ve Ruşen Eşref Bey bulunuyordu. Kararın benimsenmesinin ardından yapılacak çalışmalar belirlendi. Konukların ayrılmasından sonra Mustafa Kemal Paşa ile İsmet Paşa, anayasa değişikliğine ilişkin tasarı üzerinde çalıştı.
Alıntıyla ilgili küçük bir ayrıntı: Yaygın olarak “Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” biçiminde kullanılan ifade, Nutuk’un ilgili anlatımında “Yemek sırasında: ‘Yarın Cumhuriyet ilân edeceğiz’ dedim” şeklinde aktarılır. Yaygın söyleyiş ile kaynakta yer alan cümleyi ayırt etmek, tarihî anlatımın doğruluğu açısından değerlidir.
29 Ekim 1923’te Ne Değişti?

28 Ekim gecesi hazırlanan düzenleme, ertesi gün Meclis gündemine taşındı. 1921 Anayasası’nda yapılan değişiklikle devletin hükûmet şeklinin cumhuriyet olduğu kabul edildi.
Cumhuriyet’in ilanının ardından cumhurbaşkanlığı seçimi yapıldı. Mustafa Kemal Paşa, oylamaya katılan 158 milletvekilinin tamamının oyunu alarak Türkiye Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı seçildi. İlk hükûmeti kurma görevi ise İsmet Paşa’ya verildi.
Böylece devlet başkanlığı konusu açıklığa kavuştu ve hükûmetin kuruluş yöntemi yeniden düzenlendi. Cumhuriyet’in ilanı, Millî Mücadele ile kazanılan bağımsızlığın siyasal kurumlarla güçlendirilmesinde temel bir adım oldu.
Bu Tarihî Söz Neden Hâlâ Önemli?

“Yarın” kelimesi, bu cümlede geleceğe ilişkin somut bir iradeyi ifade eder. Savaşlardan çıkan bir toplumun kendi geleceğini kurabileceğine duyulan güveni taşır.
Cumhuriyet’i hatırlamak, geçmişte alınmış bir kararı anmanın yanında bugün nasıl bir toplum istediğimizi düşünmeyi de gerektirir. Eğitim, bilim, yurttaşlık bilinci, eşitlik ve ortak sorumluluk; bu düşüncenin günlük hayattaki karşılığını oluşturur.
Azerbaycanlı okurlar açısından da Türkiye’nin Cumhuriyet tarihini anlamak, yakın kültürel bağlar taşıyan iki toplumun birbirini daha iyi tanımasına katkı sağlayabilir. Azeri Forum’da bu konuyu konuşmak, tarih bilgisini paylaşmak kadar bağımsızlığın ve millî egemenliğin anlamı üzerine birlikte düşünmek için de bir fırsattır.
Sık Sorulan Sorular

“Efendiler, yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” sözü kime aittir?
Mustafa Kemal Atatürk’e atfedilen bu yaygın ifade, onun Cumhuriyet’in ilanına ilişkin kararını çalışma arkadaşlarıyla paylaşmasını anlatır.
Bu karar ne zaman ve nerede açıklandı?
28 Ekim 1923 akşamı Ankara’daki Çankaya Köşkü’nde yapılan yemek sırasında açıklandı.
Cumhuriyet ne zaman ilan edildi?
Türkiye’de Cumhuriyet, 29 Ekim 1923 tarihinde TBMM tarafından ilan edildi. Bu tarih her yıl Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır.
Cumhuriyet’in kuruluşunda emeği geçenleri, başta Gazi Mustafa Kemal Atatürk olmak üzere saygı ve minnetle anıyoruz. 29 Ekim Cumhuriyet Bayramı kutlu olsun!
Sizce “Yarın cumhuriyeti ilan edeceğiz” sözünün bugünün gençlerine verdiği en güçlü mesaj nedir?