Albert Eynşteyn

[zeynalov_]

Albert Eynşteyn, 14 Mart1879 ilində Almaniyada Württembergdə doğuldu. 1880-ci ilin İyun ayında ailəsi Munichə kocdu. Atası Hermann və böyük qardaşı Yakob burada Einstein&Cie adında bir elektrik mühəndisliyi ilə əlaqədar bir şirkət qurdular. Eynşteyn, danışmağa gec başlaması xaricində normal bir uşaqlıq keçirdi. 1884-cü ildə təhsili üçün xüsusi dərslər və 1885-ci ildə də skripka dərsləri aldi. Eyni il Yəhudi olduğu halda Munichdəki Katolik Məktəbində təhsilinə başladı. 1888də yenə bu şəhərdəki Luitpold Gymnasiuma keçərək təhsilinə davam etdi. Təhsil həyatından xoşlanmırdı. 1894-cü ildə ailəsinin iflası nəticəsi İtaliyaya yerləşdilər.
Bu günki adı "ETH Zürich" olan "Swiss Federal Polytechnic İnstitutu"na getmək üçün müraciət etdi ancaq giriş imtahanında müvəffəqiyyətsiz olduğu üçün, İsveçrədə Aarauda təhsilinə davam etdi. Atasının istədiyi kimi elektrik mühəndisi ola bilməyəcəyini anladı. İki il sonra 1896da "Swiss Federal Polytechnic İnstitutu"na riyaziyyat və fizika müəllimi olmaq üçün getdi. Maxwellin "Elektromaqnetik Nəzəriyyəsi" üzərində işlədı. Bu məktəbdə tək qadın şagird olan Mileva Maric ilə tanış oldu. Evlənmək üçün ailəsiylə tanış etdi ancaq Milevanın yaşının böyük olması və Yəhudi olmamasından ötəri anası evliliyə qarşı gəldi. Milevanın evlilik xarici hamilə qalmasıyla doğan qızlarını övladlıq olaraq vermək məcburiyyətində qaldılar.

1900-cü ilin İyun ayında məzun oldu. Ardından 21 Fevral 1901də İsveçrə vətəndaşlığına müraciət etdi və qəbul edildi. May 1901dən, İyul 1902ə qədər Winterthur və Achaffhausendə xüsusi dərs verdi. Müəllimlik üçün müraciət etdiyi yerlərdən çox gənc olması səbəbiylə müsbət cavab al/götürə bilmirdi. Sonra İsveçrənin paytaxtı Bernə getdi. Dolanışığını təmin etmək üçün riyaziyyat və fizika dərsləri verməyə davam edirdi. Bernesedəki "Akademiyaya Olypia"ya qatıldı. Bu sırada bir çox elm adamıyla tanış olma fürsəti tapdı. Karieri üçün əhəmiyyətli bir addım idi. Ardından texniki assistent olaraq İsveçrə Patent Ofisində işə başladı. Eynşteyn, ixtiraçıların patent ala bilməsi üçün etdikləri alətləri araşdırır və elektromaqnetik cihazların yoxlamasını edirdi. Cihazların fərqliliklərini və zəif istiqamətlərini görərək, necə düzəldə biləcəyi üstündə işlədı. Bəzən o qədər çox dəyişiklik etməsi lazım idi ki alət artıq onun dizaynı halına belə gələ bilirdi.

6 Yanvar 1903 tarixində ailəsinin bütün qarşı gəlmələrinə baxmayaraq məktəb illərində tanış olduğu Mileva Maric ilə evləndi. Özü də bir riyaziyyatçı olan Milena Maric ilə bir çox ortaq nöqtəyə sahib idi. 1904-cü ildə ilk oğulu Hans Albert, 1910-cu ildə də ikinci oğulu Eduard doğuldu. İrəlidəki illərdə Eduard şizofreniya diaqnozuyla Zürichdəki bir ağıl xəstəxanasına yatıldı və həyatını da burada itirdi. Albert isə irəlidəki həyatında Kaliforniya Universitetində professorluq etdi.

1903-cü ildə artıq İsveçrə Patent Ofisidəki işində irəliləməyə başlamışdı. Maşın Texnologiyasına hakim bir vəziyyətə gəlmişdi. Bir tərəfdən Max Planckın kvant nəzəriyyəsi üzərində işlədı. 1905 ilində Zürich Universitetidə "A New Determination of Molecular Dimensions" adlı həkimə tezisini verdi və həkim ünvanını aldi. Eyni il müasir fizikanın təməllərini meydana gətirən məqalələrini yazmağa başladı. "Annus Mirabilis Papers" adlı bu çalışması ilə bir çox elm məktəbində nəzəriyyələri mübahisə müzakirə edilməyə başladı. Bu məqalələrdən üçü (Brownian Motion, The Photoelectric Effect və Special Relativity) Nobel Mükafatına namizəd göstərildi. Nobel Mükafatının komitəsindəki bir çox mübahisə/müzakirədən sonra "The Photoelectric Effect" adlı çalışması ilə 1921-ci ildə Nobel Fizika Mükafatını aldi. "The Photoelectric Effect" adlı işində Quantum Fizikası üzərində işlədı. İşıq dənəcikləri və ya fotonlar ilə əlaqədar fərziyyəsini hazırladı. Səthdən elektron qoparmaq üçün son elektron səviyyəsində az elektron olan alkali metalları istifadə etmişdir. "hv=k+w" düsturuyla fotonun hadisə sonundakı enerjisini hesablamışdır. Bu məqalələrin içində iştirak edən "On The Electrodynamics of Moving Bodies" adlı işiylə fərqli koordinat sistemlərində olan sabit sürətdəki fərqli obyektlərin bir-birlərinə görə hərəkət prinsiplərini açıqlayırdı. Ardından nümayiş olunan "Does the Inertia of a Body Depend upon its Energy Content?" adlı məqalədə "E = m. c ²" düsturunu ortaya atmışdır. 1906-cı ildə son olaraq "Planck's Theory of Radiation and the Theory of Specific Heat"ı nümayiş etdi.

"Yalnız iki şey sonsuzdur, kainat və insan ahmaqlığı,
ilkindən o qədər də əmin deyiləm."
Albert EINSTEIN

1908-ci ildə Berndə repetitor olaraq vəzifəyə gəldi. 1909-cu ilə gəlindiyində Zürich Universitetidə professor olaraq işə başladı. Bir müddət Prague Charles Universitetində işlədikden sonra 1912də Zürichdəki vəzifəsinə geri döndü. 1914-cü ildə 1. Dünya Döyüşünün başlamasından sonra Berlində professor olaraq yerli bir universitetdə işə davam etdi. Prusyada Academy of Scienceyə üzv oldu. Prusya vətəndaşlığına müraciət etdi. 1914dən 1933-cü ilə qədər Kaiser Wilhelm Fizika En idi idisində müdirlik etdi. Yenə 1920dən 1946-cı ilə qədər Leiden Universitetində üstün professorluq ünvanıyla işlərini davam etdirdi.

1917-ci ildə "On the Quantum Mechanics of Radiation" (Radiasiyanın Quantum Mekaniği Üzərinə) adlı məqaləsini nümayiş etdi. 1919-cu ildə Milevadan boşandı, ardından əmi oğlus(n)u Əlsə Löwenthal ilə evləndi. Əlsə, Eynşteynin yaşlılıq illərində yanında oldu ancaq heç uşaq etmədilər. 1915-ci ildə Prusyada Academy of Sciencedə oldugu sırada ümumi nisbilik qaydasını meydana gətirdi. Nyutonun çəkiliş qanunlarından faydalanaraq öz nəzəriyyəsini meydana gətirdi. 2. Dünya Döyüşündən ötəri nümayişləri Almaniyadan çölə çata bilmədi. Eynşteynin bu yeni nəzəriyyəsi Hendrik Antoon Lorentz və Paul Ehrenfest tərəfindən kəşf edildi. İngiltərədəki bir çox astronom bu nəzəriyyəni inandırıcı tapmadı. 1917-ci ildəki günəş tutulmasındakı müşahidə edər ilə nəzəriyyənin həqiqəti ortaya çıxacaqdı. Ertəsi il günəş tutulmasına aid fotoşəkil çəkər araşdırıldı. Eynşteyn, kütlənin kosmos- zamanı həndəsi olaraq əyməsi, uzaq ulduzlardan gələn işıqların əyrilməsinə səbəb olduğu müdafiə edirdi. Bu əyrilik iç bükey olmalı idi. Bu nəzəriyyə elm dünyasında böyük bir əks-səda oyandırdı.

1921-ci ildə Eynşteyn nəzəriyyəsi üzərində işləmək üçün New Yorka getdi. 1933-cü ildə Hitlerin irqçi siyasətindən ötəri Alman vətəndaşlığından çıxaraq Amerikaya keçdi və buranın vətəndaşlığına keçdi. Amerika Birləşmiş Dövlətlərində Princeton Universitetində Institute of Advanced Studyda professorluq həyatına və işlərinə davam etdi. 1945-ci ildə Princeton Universitetindən təqaüdə çıxdı. 1926-cı ildə isə Leo Szilard ilə zəhərli qaz çıxarmayan soyuducu proyekti üzərində işlədı.

1933-cü ildə Almaniyada Nasyonal Sosialist Partiyasının iqtidara gəlməsiylə qanunlar üzündən işlərinə icazə verilməyən 40 elm adamı adına Mustafa Kamal ATATÜRKə bir məktub yazaraq onların Türkiyədə işlərinə davam etmələrini istəmişdi. Atatürk bu istəyi qəbul edərək İstanbul Universitetində iş imkanı tanımışdı.

Bu dövr Eynşteynə İsrail Baş nazirliyi təklif edildi ancaq Eynşteyn təklifi qəbul etmədi. Dr. Chaim Weizmann ilə Jerusalem Yəhudi Universitetini qurdu.

1945-ci ildə Roosveltə yazdığı məktubda nüvə silahların edilə biləcəyindən bəhs etdi. Daha sonra nüvə silahların meydana gəlməsinə və istifadə edilməsinə səbəb olduğu üçün böyük peşmanlıq eşitdiyini hamı/həmişə dilə gətirdi. Həyatının geri qalanında da Atom Bombasının istifadə şəklindən narahatlığını dilə gətirərək, buna qarşı bir tutum izlədi.

1948-ci ildə Brendeis Universitetinin komitəsində vəzifə aldi. 18 Nisan1955 ilində 76 yaşında iç qanama nəticəsi həyatını itirdi. "Generalized Theory of Gravitation" adlı çalışması yarım qaldı.

Ölümündən sonra yarılmasını edən Dr. Tomas Stoltz Harvey beynindəki anormalını fərq etdi. Paryetal lobunun normal insanlarınkından %15 daha böyük olduğunu kəşf etdi. Beynin bu bölgəsi riyaziyyat və vizual qabiliyyətlə əlaqədar bacarıqlarının inkişaf etdiyi bölgə idi. Ayrıca Eynşteynin beyninin normal insanlardan %73 daha qıvrımlı olduğu müşahidə edildi.

Eynşteynin araşdırmaları (xronoloji sıra ilə); Xüsusi Görəlilik Nəzəriyyəsi (1905), Görəlilik (İngiliscə tərcümələri 1920 və 1950), Ümumi Görəlilik Nəzəriyyəsi (1916), Brown Nəhənginimi Nəzəriyyəsi Üzərinə Araşdırmalar (1926), və Fizikanın Təkamülü (1938). Elmdən kənar işləri arasında Siyonism Haqqında (1930), Niyə Döyüş? (1933), Mənim Fəlsəfəm (1934) ən əhəmiyyətliləridir.