klassik sairler

GƏNCLƏRƏ NƏSİHƏT

Fitnə törətmə, ey fitnəkar cavan
Fitnədir elləri dərd-şərə salan.

Cana məlhəmsə də vəfa, etibar,
Fitnəkarlıq edər onu tarımar.

Məhşərin sübhüdü, lağım atma sən,
Gizli lağım qazan qorxar sübhdən.

Hiylə—oğurluqdur, xoşsa əvvəli,
Oğrunun axırda kəsilər əli.

Hiylənin şişindən qızarır üzün,
Qızaran üzvlər şişdəndir bütün.

Nifaq xəstəsisən nə qədər ki sən,
Əlac saymaqdan da ziyan görərsən.

Vəfa küçəsində ev tut, yəqin bil:
Vəfa mənzilidir ən yaxşı mənzil
Bu gün yoxdursa da kimsədə vəfa,
Vəsiyyət edirəm: olma bivəfa,

Çalış az dostluq et, etsən də əgər
Dostluqda möhkəm ol, sözdə mötəbər,

Dostu qovanları alma yanına,
Yoxsa gözün ağlar sənin halına.

Dostun haqlı vursa birini zinhar,
Demək ki, layiqdir, çıxma havadar.

Dostun bir adamı ayaqdan salsa,
Ucaltma başını Cəmşid də olsa.

Dost müttəhim edib, kimi etsə rədd,
Qardaşın olsa da önünə çək sədd.

Qırsa bir budağı dost hirslənərək,
O, cənnət ağacı olsa da əl çək
Dostun əkdiyi gül olsa da tikən,
Çıxarıb yerindən onu atma sən.

Özgənin əlilə adam olanlar
Dost qədri bilməzlər, nankor olarlar.

İsa düzəldən gil quşdur ki, quşdur,
İdris əkən qamış qələm olmuşdur.

Haqq yolunda çalış o qədər ki, həqq
Razı qaldığını biləsən mütləq.

İsanı narazı, keşişi məmnun
Edəndən olarmı, de, həvvariyyun?

Bir kiçik adama nəvaziş etsən,
Sənin böyüklüyün getməz əlindən.

İtə nə rəng vursan itdir, arslandan
Qalan sümükləri yeyər hər zaman.

Razılıq etsə də təriflərindən,
Naəhlin başını havalatma sən.

Sən onu öydükcə, o lovğalanar,
Özünü yoldaş yox ,əmoğlun sanar.
Daha boyun qoymaz işə, xidmətə,
Lovğalar yabançı olur hörmətə.

Kiçiyə böyüklər ad qazandırar,
Şaha xidmət edən bayraq ucalar

EY XAQANI

Ey xaqani, çörək üçün öz abrını tökmə sən,
Abırını tökən tamah canı alar əlindən.

Bilirsən ki, nələr çəkdi Adəm burda ucundan, Onun kimi dərdə düşər çörək deyən hər insan.

Yol üstündən qırıntılar daşıyan qarışqalar İnsanların ayaqları altında tapdanarlar.

Uşaq bir az çörək taxıb qarmağına hər zaman Balıqları şikar ediğ bu yol ilə çox asan.

Boğaz üçün suda balıq keçirsə öz canından, Təəccübə dəyərmi heç canından keçsə insan

Xaqani

TƏMSIL

Kufəli bir gözəl kor bir əcəmlə
Oturub eşqdən edirdi söhbət.

Dedim həmin kora: aldanma qıza,
O sənin puluna salmış məhəbbət.

Axmaqlıq ucundan aldanma ona,
Belə bir məsəl var, ver buna diqqət;

Eşşəyə dedilər: «buyur toya gəl»,
Eşşək qah-qah çəkib güldü, nəhayət.

Dedi: «Siz istəyən rəqqas deyiləm,
Nə də çalğıçı tək tapmışam şöhrət

Hamballıq etməyə çağırılıram.
Su, odun daşımaq lazımdır əlbət
XAQANI

VƏTƏN

İraqa, İrana eyləsəm səfər,
Başıma yağış tək yağar simuzər.

Orada şairə qiymət verən var,
Xəzinəm ləl ilə, gövhərlə dolar.

Şahlar məclisimdə diz çökər mənim,
Başıma tabaqla zər tökər mənim.

Bakir sözlərimin aşiqi olan
Ariflər əlimi öpər hər zaman.

Nemətə, dövlətə qərq olaram mən,
Barınar el-oba mənim süfrəmdən.

Lakin üzüm gülməz, gözlərim ağlar... Qəlbimdə dağ qədər ağır intizar.

Vətən həsrətilə töküb göz yaşı,
«Ah, vətən!» deyirəm mən hər söz başı.

Şamaxı! Ey mənim sevimli yurdum,
Mən sənin qoynunda xanıman qurdum.

İndisə acığın tutmuşdur mana,
Sənin qucağından ayrılsam, ana,

Ümidim, pənahım Təbrizdir, Təbriz
O şəhər də mənə doğmadır, əziz.

Siz mənə həyatı etdiniz əta,
Sən mənə anasan, Təbrizdir ata.

Anasından küsən körpə bir uşaq
Ata ağuşunda yer tapar ancaq


XAQANI

YÜZ MIN CƏFA QILSAN MƏNƏ

Yüz min cəfa qılsan mənə,
Mən səndən üz döndərmənəm.
Canım ola qurban sənə,
Mən səndən üz döndərmənəm.

Sevdim səni mən can ilə,
Qul olmuşam qurban ilə,
Qoy and içim Furqan ilə
Mən səndən üz döndərmənəm.

İsamısan, Musamısan?.
Ya Yusifi-Kənanmısan?
Vallah ki, canım, canısan
Mən səndən üz döndərmənəm.

Ey Nəsimi, sən aşiqmisən?
Ğəqq yolquna sadiqmisən?
Gözləməyə layiqmisən?
Mən səndən üz döndərmənəm
IMAMEDDIN NESIMI

EY NURI-DILU DIDƏ

Ey nuri-dilü didә,
Didarına müştaqәm,
Vey yari-pәsәndidә,
Didarına müştaqәm.

Ey maһi-pәri-peykәr,
Vey һuri-mәlәkmәnzәr,
Ey lәli-lәbi şәkkәr,
Didarına müştaqәm.

Ey şәmsü qәmәr üzlü,
Şirin dodağın duzlu;
Vey şәһdü-şәkәr sözlü,
Didarına müştaqәm.

Ey dәrdimә sәn dərman,
Mәn gövdәyәm, eşqin can.
Ey tazә güli-xәndan,
Didarına müştaqәm.

Ey dilbәri-pünһani,
Sәnsiz nedәrәm cani.
Vey Yusifi-Kənani,
Didarına müştaqәm.

Ey dilbәrü dildarım,
Sәnsәn әbədi yarım.
Vey yari-vәfadarım,
Didarına müştaqəm.

Ey һüsnü bәdayәtsiz,
Vey lütfü niһayәtsiz,
Vallaһ ki, bәğayәtsiz,
Didarına müştaqәm

Ey rәһmәti-illaһi,
Sәnsәn yeri-göy maһi.
Vey qamu xubun şaһi, Didarına müştaqәm.

Ey çeşmeyi-һeyvanım, Sәnsiz nedәrәm canım? Vey şaһimü sultanım, Didarına müştaqәm.

Ey cümlә caһan cani, Aşiqlәrin imani,
Vey simü göһәr gani, Didarına müştaqәm.

Ey saһibi-tәxtü tac, Canlar canına möһtac.
Ey görklü üzün merac, Didarına müştaqәm.

Ey nuri-sәmavati,
Vey mәzһәri-ayati,
Vey canü caһan zati, Didarına müştaqәm.

Ey eşqi-dürәfşanım,
Vey bülbüli-dәstanım,
Ey tazә gülüstanım, Didarına müştaqәm,

Ey buyi-baһaristan,
Vey һuri-nigaristan,
Vey dilbәri-sәrmәstan, Didarına müştaqәm.


Ey çeşmeyi-һeyvanım, Sәnsiz olamaz canım.
Vey bәһri-göһәr kanım, Didarına müştaqәm.

Ey dilbәri-simintәn,
Sәn canü Nәsimi tәn.
Ey sәrvü kuli-gülşәn, Didarına müştaqәm
IMAMEDDIN NESIMI

İSTƏRLƏR

Sərsəri, girmə meydana,
Aşiq, səndən yol istərlər. Qəllaş ilə oturmadan,
İman əhli, pul istərlər.

Bu yola girən oturmaz,
Haqq sözə hiylə qatılmaz, Bunda heç hiylə satılmaz, Gövhərindən qul istərlər.

Bir qılı min parə edər,
Bu yolu ixtiyar edər,
Şahım bir yol qurmuş gedər, Yol içində, yol istərlər.

Şah Xətai der: neylərsən,
hər müşküli həll eylərsən, Arısan çiçək dərərsən,
Yarın səndən gül istərlər


SAH ISMAYIL XETAI

NƏZƏR EYLƏ

Aqil, gəl bəri, gəl bəri,
Gir könülə nəzər eylə,
Görür göz, eşidir qulaq, Söylər dilə nəzər eylə.

Başdır—gödəyi götürən, Ayaq—mənzilə yetirən, Durlu məsləhət bitirən,
İki ələ nəzər eylə.

Sufi isən, alıb satma, Həlalına haram qatma, Yolun əyrisinə getmə,
Doğru yola nəzər eylə.

İki əlin qızıl qanda
Çox günahlar vardır məndə, Ya ilahi, kərəm səndə, Düşkün qula nəzər eylə.

Xətai eydür: ya ğanı,
Verən mövla alır canı, Əvvəl kəndi-kəndin tanı, Sonra elə nəzər eylə.


SAH ISMAYIL XETAI

EYLƏ

Gövhərin keçməyən yerdə, Satma, qardaş, kərəm eylə
Ləl daşını, çay daşına, Qatma, qardaş, kərəm eylə.

Gördün bir yerdə aşina,
Hər nə dersən özbaşına,
Yol daşını, yol quşuna, Atma, qardaş, kərəm eylə.

Gördünsə bir yerdə rəqib, Neylərsən yüzünə baxıb, Münkiri qatara çəkib, Getmə, qardaş, kərəm eylə..

Xətaim çağırır, ərə,
Dünya böylə gəlmiş zirə, Arif oxun əbəs yerə,
Tutma, qardaş, kərəm eylə.





SAH ISMAYIL XETAI

GƏRƏK

...Bir işi bitirmək gərək,
Əksigin yetirmək gərək,
Yar ilə oturmaq gərək,
Heç sitəmə qoymaz ola.

Bir sözü söyləmək gərək,
Bir acı doyurmaq gərək,
Bir dildən söyləmək gərək,
Firiştələr bilməz ola.

Quş oluban uçmaq gərək,
Ovalara köçmək gərək,
Bir qədəhdən içmak gərək,
İçənlər ayılmaz ola.

Rayət çabuq olmaq gərək,
Dəryalara dalmaq gərək,
Bir gövhər çıxarmaq gərək,
Dəkmə sərraf bilməz ola.

Gerçək aşiq olmaq gərək,
Məşuqunu bulmaq gərək,
Ölməzdən ön ölmək gərək,
Varub, onda ölməz ola.

Bağçalara girmək gərək,
Güllərindən dərman gərək,
Bir gülü qoxlamaq gərək,
Hərgiz ol gül solmaz ola.

Gəl, Xətai, sən keç otur,
Dəviyi məniyə yetir,
Söhbətinə bir ər gətir,
Cana, başa qalmaz ola


SAH ISMAYIL XETAI

BİR SÖZ

Sözünü bir söyləyənin, Sözünü edər sağ bir söz,
Pir nəfəsin dinləyənin, Yüzünü edər ağ bir söz.

Bir söz vardır xalq içində, Dəxi söz var xülq içində, Olmaya ki, dəlq içində, Deyəsən çarqadağ bir söz.

Söz vardır kəsdirir başı,
Söz vardır kəsər savaşı,
Söz vardır ağulu aşı,
Bal ilən edər yağ bir söz.

Sezünü yaxşı bişirgil,
Yaxşı us ilə düşürgil, Yaramazını şaşirgil,
Canına olur dağ bir söz.

İstərəm görəyim yarı,
Bu rəmzi anlagil barı, Həzaran əhli-iqrarı,
Edər qara torpaq bir söz.

Şah Xətai ayatindən,
Sözün söylə öz zatindən, Olmaya kim pir qatindən Səni edə irağ bir söz


SAH ISMAYIL XETAI

BULUNCA

Gəl öyüd verəyim, öyüd alırsan,
Xidmət eylə genə gülü bulunca Karvan gedər, sağın, geri qalırsan, Haman əldən qoma, yolu bulunca.

Öldürsə də çıxmaz yoldan, yol əri Gerçəklərin əlindədir yuları, Göründü, seyr eylə axan suları, Qarışır ümmana, seli bulunca.

Arı oldun, hər çiçəkdən alırsan, Balın damızlığın qanda bulursan Yetmiş min ayətə dəlil olursan, Anlayıb da, bu mənayı bilincə.

Dinləyib də bu mənayı yazmalı Hər kişi halınca quyu qazmalı, Yeddi padşahlıq yeri gəzməli, Halına münasib yeri bulunca.

Sil-süpür qəlbini, süddən bəyaz et Öldür nəfsini, şeytandan arıt, Doxsan doqquz yerə çıxdı Bayəzid Halına münasib yeri bulunca.

Şah Xətaim eydür: baxma bu halə Könlümüzdə vardır bir ulu qayə, Əlif gələ, ayin gələ, mim gələ, Dərdli qullar dərmanını bulunca.



SAH ISMAYI XETAI

MEYVӘLӘRİN SÖHBӘTİ

Ğәvvası-bәvaһiri-rivayәt,
Sәyyaһi-bәvadiyi-һekayәt.
Dәryyan-rivayәti üzәndә,
Sәһrayi-һekayәti gәzәndә
Düzmüş bu nizam ilәn göһәrlәr, Vermiş bu әda ilәn xәbәrlәr.
Kim, var idi bir xücәstә sima,
İdrakı tәmam, tәbi ğәrra.
Әşya tәkәllümündәn arif.
һәr әlsinәdәn olurdu vaqif.
Bir gün ki, şәһi-sipeһri-rabe
Tiğini һәmәldә qıldı lame,
Tәsxiri-һәmәl qılan zamanda,
Xuni-һәmәl axıdan zamanda,
Cari olub һәr tәrәf gәzәndә,
һәr sәbzәgәһә güzәr edәndә,
Bir tövr ilә dövr edib zәmanә,
Bir özgә fәza yetib caһanә,
Әbvabi-xәyal olundu məftun, Әmvati-nәbatә yetdi çün ruһ.
Çün nәşvü nәma bulub çәmәnlәr,
Çak etdi nәbat pirәһәnlәr,
Bağ içrә açıldı qırmızı gül,
Başladı әninü nalә bülbül.
Әlqissә, fәzalәnib çәmәnlәr,
Xoş, tazә geyindi yasәmәnlәr.
Seyr etmәk üçün o pakdamәn,
Tutdu rәһi-bağü tәrfi-gülşәn.
Bir bağә güzәr edәn zәmanda,
һәr meyvәyә bir nәzәr qılanda
Gördü ki, fәvageһü sәmәrlәr Öz-özünә iftixar edәrlәr.
Aluçә edәrdi şükri-sәttar Kim:
—Mәn kimi xoş caһanda kim var?
Tәblәrzәyә mәn şәfa verirəm, Tәlxiyyi-fәmә sәfa verirәm. Әklimdәn olur baş ağrısı dur, Demiş һükәma bu sözü cumһur,
Ol sözünü axirә yetirdi,
Xişmindәn Alu özün itirdi.
Aluçәyә söylәdi ki:
—Ey zar!
Fәxr eylәmә, eylәmәzmisәn ar?
Kim turş, dәxi zәlilsәn, sәn,
Әsmar ara әlilsәn sәn.
Әklindә sәnin qamaşı dişlәr,
Xoş tәblәrә rütubәt işlәr.
İflicә vü küft cümlә azar,
Sәni yeyәnә olur sәzavar.
Ol qadiri-bimisalü һәmta,
Aluyә mәni qılıb müsәmma,
Çün dürri-qәlәndәri bәkuşәm,
Yüz min tәrәfә saçıldı xuşәm.
Gәһ sәbzәvü, gaһ әrğüvani,
Gәһ sürxü sәfid, zәfәrani.
Onun sәsini Gilas eşitdi,
Bu zәrb ilә ona tәnә etdi:
—Key nagәsu dun, utanmadınmı? Azәrm oduna yanmadınmı? Kәnduzini bunca vәsf etdin,
Qurtar sözünü ki, һәddәn ötdün. һәr kim sәni yesә etmәz әһlal, Gündә gәrәk ona üç kәrә bal.
Ol dәm ki, mәni һәq etdi zaһir, Verdi tәnimә libasi-faxir,
Rәxtim kimi yoxdu һiç cövһәr, Cismim kimi yoxdu һiç gövһәr. Gәһ Zöһrәvü, gaһ Müştәriyәm, Gaһi mәlәkü, gәһi pәriyәm.
Sәrv ağacı tәkdir һәr butağım,. Xublar çәkәllәr iştiyaqım.
Zәrdalu eşitdi, nәrә urdu Kim:
—Gilası görgilәn, qudurdu!
Dedi ki:
—Ey әһqәri-zәmanә!
Vey zağü kәlağә abu danә!
Nә fәxr ilә özünü ögәrsәn,
Bu eyb ilә sәn nә fәxr edәrsәn?
Bnr qәtrә su, bir dә üstüxansan,.
һәr kim ki, yesә ona ziyansan.
Gәr sәni qurutsa bağibanlar,
Axir günü çox çәkәr ziyanlar
Ol әsli-binayi-cümlә bünyad, Zәrdalu mәnә qoyubdu һәm ad. Gәһ sәbz oluram zümürrüdasa, Gaһi bədәnim olur mütәlla.
Kәr mәni qurutsa bağibanlar,
İstәr mәni cümlә karivanlar.
һәr qanda aparsalar әzizim,
һәr tәbxә buraxsalar tәmizәm.
Әrik sözün Alma kuş qıldı, Açıqlanuban xüruş qıldı:
—Key qarnı vәrәmli, sinәsi çak,
Vey çamzsi tozlu, lәzzәti xak! Xasiyyәtini ki, sәn bilirsәn, Kәnduzinә rişxәn edirsәn.
һәr kim sәni yedi qarnı şişdi, Dәryayi-bәla içinә düşdü.
Әnvai-bәlavü dәrdü sövda,
Sәni yeyәnә olur müһәyya.
Ol qadirü һәyyü fәrdi fəttaһ,
Adımı mәnim qoyubdu Tüffaһ. һәm cöһrәmә verdi sürx rәngi,
һәm әynimә әtlasi-firәngi.
İki yarın arasında mәһrәm
Yox mәn kimi dәһrdә müqәddәm. һәm peygi-nigari-nazәninәm,
һәm qasidi-yari mәһcәbinәm. Tәbliği-risalәtimdә söz yox, Tәfһimi-bәlağәtimdә söz çox. Xәlvәtgәһi-yarә әһli-sirrәm, Mә'şuqinә aşiqi yetirrәm.
Bir bәzmdә kәr ola muyәssor,
Tәcmii-fәvakeһü sәmәrlәr.
Mәn һәm kәr o bәzmdә bulunsam, Әsmar içindә һazır olsam,
Cümlә mәni intixab edәllәr
һәm qeyrdәn ictinab edәllәr.
Alma edәr idi yüz təfaxür,
Әmrud özüni qıldı zaһir.
Sәslәndi ki:
—Ey fәsadi-dövran!
Vey müfsideyi-misali-şeytan!
Gәr qabili-iftixar olubsan?
Alma adını neçün qoyubsan?
Gәr yaxşı olardın al deyәrdin,
Alma neçün adını qoyardın?
Ol һәzrәti-layәzali-mәbud,
Ad qoydu mәnә lәtifә Әmrud.
Verdi mәnә yaxşı xasiyyәtlәr,
һәm әklimә çox-çox afiyәtlər.
һәr xәstәyә mәn şәfa verirәm,
һәr cәrgәyə mәn sәfa verirәm. Әmrud edәrdi vәsf һalın,
Bilmәzdi öz işinin mәalın.
Nagәһ sәsini eşitdi Әngur,
Ğeyzә gәlib oldu mәstü mәsrur.
Әmrudә o dәm xitab qıldı:
—Gey rәngi saralmış illәtindәn! Başı yekә zәfi-qüvvәtindәn!
Öz başına sәn tәbib oldun, Bimarlara nәsib oldun.
Kәnduzinә vardır eһtiyacın, Eylәrmisәn özgәlәr ilacın?
Dәxi gәl әgәr tәbib olurdı,
Әvvәl başına dәva qılırdı.
Әvvәl varıb özünә dәva ver,
Ondan sora xәstәyә şәfa ver.
Ol caili-zülmәtin ilәnnur,
Ad qoydu mәni-һәrifә Әngur.
Verdi mәnә dürlü xasiyyәtlәr

MEYVӘLӘRİN SÖHBӘTİ

Ğәvvası-bәvaһiri-rivayәt,
Sәyyaһi-bәvadiyi-һekayәt.
Dәryyan-rivayәti üzәndә,
Sәһrayi-һekayәti gәzәndә
Düzmüş bu nizam ilәn göһәrlәr, Vermiş bu әda ilәn xәbәrlәr.
Kim, var idi bir xücәstә sima,
İdrakı tәmam, tәbi ğәrra.
Әşya tәkәllümündәn arif.
һәr әlsinәdәn olurdu vaqif.
Bir gün ki, şәһi-sipeһri-rabe
Tiğini һәmәldә qıldı lame,
Tәsxiri-һәmәl qılan zamanda,
Xuni-һәmәl axıdan zamanda,
Cari olub һәr tәrәf gәzәndә,
һәr sәbzәgәһә güzәr edәndә,
Bir tövr ilә dövr edib zәmanә,
Bir özgә fәza yetib caһanә,
Әbvabi-xәyal olundu məftun, Әmvati-nәbatә yetdi çün ruһ.
Çün nәşvü nәma bulub çәmәnlәr,
Çak etdi nәbat pirәһәnlәr,
Bağ içrә açıldı qırmızı gül,
Başladı әninü nalә bülbül.
Әlqissә, fәzalәnib çәmәnlәr,
Xoş, tazә geyindi yasәmәnlәr.
Seyr etmәk üçün o pakdamәn,
Tutdu rәһi-bağü tәrfi-gülşәn.
Bir bağә güzәr edәn zәmanda,
һәr meyvәyә bir nәzәr qılanda
Gördü ki, fәvageһü sәmәrlәr Öz-özünә iftixar edәrlәr.
Aluçә edәrdi şükri-sәttar Kim:
—Mәn kimi xoş caһanda kim var?
Tәblәrzәyә mәn şәfa verirəm, Tәlxiyyi-fәmә sәfa verirәm. Әklimdәn olur baş ağrısı dur, Demiş һükәma bu sözü cumһur,
Ol sözünü axirә yetirdi,
Xişmindәn Alu özün itirdi.
Aluçәyә söylәdi ki:
—Ey zar!
Fәxr eylәmә, eylәmәzmisәn ar?
Kim turş, dәxi zәlilsәn, sәn,
Әsmar ara әlilsәn sәn.
Әklindә sәnin qamaşı dişlәr,
Xoş tәblәrә rütubәt işlәr.
İflicә vü küft cümlә azar,
Sәni yeyәnә olur sәzavar.
Ol qadiri-bimisalü һәmta,
Aluyә mәni qılıb müsәmma,
Çün dürri-qәlәndәri bәkuşәm,
Yüz min tәrәfә saçıldı xuşәm.
Gәһ sәbzәvü, gaһ әrğüvani,
Gәһ sürxü sәfid, zәfәrani.
Onun sәsini Gilas eşitdi,
Bu zәrb ilә ona tәnә etdi:
—Key nagәsu dun, utanmadınmı? Azәrm oduna yanmadınmı? Kәnduzini bunca vәsf etdin,
Qurtar sözünü ki, һәddәn ötdün. һәr kim sәni yesә etmәz әһlal, Gündә gәrәk ona üç kәrә bal.
Ol dәm ki, mәni һәq etdi zaһir, Verdi tәnimә libasi-faxir,
Rәxtim kimi yoxdu һiç cövһәr, Cismim kimi yoxdu һiç gövһәr. Gәһ Zöһrәvü, gaһ Müştәriyәm, Gaһi mәlәkü, gәһi pәriyәm.
Sәrv ağacı tәkdir һәr butağım,. Xublar çәkәllәr iştiyaqım.
Zәrdalu eşitdi, nәrә urdu Kim:
—Gilası görgilәn, qudurdu!
Dedi ki:
—Ey әһqәri-zәmanә!
Vey zağü kәlağә abu danә!
Nә fәxr ilә özünü ögәrsәn,
Bu eyb ilә sәn nә fәxr edәrsәn?
Bnr qәtrә su, bir dә üstüxansan,.
һәr kim ki, yesә ona ziyansan.
Gәr sәni qurutsa bağibanlar,
Axir günü çox çәkәr ziyanlar
Ol әsli-binayi-cümlә bünyad, Zәrdalu mәnә qoyubdu һәm ad. Gәһ sәbz oluram zümürrüdasa, Gaһi bədәnim olur mütәlla.
Kәr mәni qurutsa bağibanlar,
İstәr mәni cümlә karivanlar.
һәr qanda aparsalar әzizim,
һәr tәbxә buraxsalar tәmizәm.
Әrik sözün Alma kuş qıldı, Açıqlanuban xüruş qıldı:
—Key qarnı vәrәmli, sinәsi çak,
Vey çamzsi tozlu, lәzzәti xak! Xasiyyәtini ki, sәn bilirsәn, Kәnduzinә rişxәn edirsәn.
һәr kim sәni yedi qarnı şişdi, Dәryayi-bәla içinә düşdü.
Әnvai-bәlavü dәrdü sövda,
Sәni yeyәnә olur müһәyya.
Ol qadirü һәyyü fәrdi fəttaһ,
Adımı mәnim qoyubdu Tüffaһ. һәm cöһrәmә verdi sürx rәngi,
һәm әynimә әtlasi-firәngi.
İki yarın arasında mәһrәm
Yox mәn kimi dәһrdә müqәddәm. һәm peygi-nigari-nazәninәm,
һәm qasidi-yari mәһcәbinәm. Tәbliği-risalәtimdә söz yox, Tәfһimi-bәlağәtimdә söz çox. Xәlvәtgәһi-yarә әһli-sirrәm, Mә'şuqinә aşiqi yetirrәm.
Bir bәzmdә kәr ola muyәssor,
Tәcmii-fәvakeһü sәmәrlәr.
Mәn һәm kәr o bәzmdә bulunsam, Әsmar içindә һazır olsam,
Cümlә mәni intixab edәllәr
һәm qeyrdәn ictinab edәllәr.
Alma edәr idi yüz təfaxür,
Әmrud özüni qıldı zaһir.
Sәslәndi ki:
—Ey fәsadi-dövran!
Vey müfsideyi-misali-şeytan!
Gәr qabili-iftixar olubsan?
Alma adını neçün qoyubsan?
Gәr yaxşı olardın al deyәrdin,
Alma neçün adını qoyardın?
Ol һәzrәti-layәzali-mәbud,
Ad qoydu mәnә lәtifә Әmrud.
Verdi mәnә yaxşı xasiyyәtlәr,
һәm әklimә çox-çox afiyәtlər.
һәr xәstәyә mәn şәfa verirәm,
һәr cәrgәyə mәn sәfa verirәm. Әmrud edәrdi vәsf һalın,
Bilmәzdi öz işinin mәalın.
Nagәһ sәsini eşitdi Әngur,
Ğeyzә gәlib oldu mәstü mәsrur.
Әmrudә o dәm xitab qıldı:
—Gey rәngi saralmış illәtindәn! Başı yekә zәfi-qüvvәtindәn!
Öz başına sәn tәbib oldun, Bimarlara nәsib oldun.
Kәnduzinә vardır eһtiyacın, Eylәrmisәn özgәlәr ilacın?
Dәxi gәl әgәr tәbib olurdı,
Әvvәl başına dәva qılırdı.
Әvvәl varıb özünә dәva ver,
Ondan sora xәstәyә şәfa ver.
Ol caili-zülmәtin ilәnnur,
Ad qoydu mәni-һәrifә Әngur.
Verdi mәnә dürlü xasiyyәtlәr

MEYVӘLӘRİN SÖHBӘTİ

Lütf etdi mənә çox afiyәtlәr.
Mәn sәbzәvü kişmişü mәvizәm. Әsmar içindә çox lәzizәm. Mәndәndi şәrabi-ərğüvani, Mәndәndi sürurü şadimani.
Mәn saqiyi-mәclisi-vәfayәm, Ziynәtdeһi-məһfili-sәfayәm.
Turşu ilә һәmnişin mәnәm, mәn! һәlva ilә һәmqәrin mәnәm, mәn! һeyva eşidib bu göftükuyi,
Ğeyzә gәlibsәn saraldı ruyi,
Әngurә dedi:
—Yum dәһanın!
Danışma ki, lal ola zәbanın!
Şüğlün ğәmü meһnәtü әlәmdir, Mәdһin özünә tamam zәmdir.
Bir kәslә ki, ittiһad qılsan,
Bir cam mey ilә şad qılsan,
Ol şadlığı tamam olur ğәm,
Ğәm üstünә ğәm gәlir dәmadәm, Әvvәl ki, edәr xilafi-әһgam,
Dәxi һәm olur caһanda bәdnam, һәm әqli-mürәccәһi olur fәsl.
һәm cәһli-mürәkkәbi olur vәsl,.
Gәr münim ola gedәr tilası,
Vәr müflis ola gedәr һә yası.
Ol cümleyi-müşkili edәn һәll, Adımı mәnim qoyub Sәfәrcәl.
Var lәzzәtü rәngü dad mәndә,
һәr namü lәqәb, xoş ad mәndә. Әtrimlә dolubdu bağü bağça,
һәm mәnzilim oldu tağü tağça. Mәni aparırlar һәr diyarә,
һәm töһfә verirlәr һәr nigarә-Kәnduzini vәsf edәrdi һeyva,
Narinc eşidibәn oldu peyda, һeyvayә xilab qıldı:
—Key zar!
Danışma ki, sәndә yox mәgәr ar? Rәngin saralıbdı büğzü kindən, Yoxdur, xәbәrin mәgәr özündәn?! Min tәnә edәr sәnә xәlayiq,
Onlar ki, dedin, sәnә nә layiq? Qarnın dolu kirmü büğzü kinә, Kirmә bәdәnin olub xәzinә.
Mәdһin özünü mәzәmmәt eylәr, Vәsfin sәnә cümlә lәnәt eylәr.
Ol leyli nәһar edәn, günü şәb Narınca qılıb mәni mülәqqәb.
Lütf etdi mәnә qәbayi-faxir,
Ol don ilә eylәrәm tәfaxür.
Yüz şükr edәrәm mәn ol xudayә, Yüz fәxr tәnimdәki qәbayә.
Bir don mәnә lütf eylәyibdir
Kim, qeyriyə dәxi vermәyibdir. Şәklimi dәxi edibdi püstan, Püstanı sevәllә cümlә mәrdan. Yüz fәxr ilә söylәr idi narınc, Nagaһ sәsini eşitdi Turunc, Göftarә gәlib dedi ki:
—Ey dun!
Fәxr etmә qәbayәkim , nәdir don? Gәr eşşәyә mәһmil etsәlәr cül,
Ol cüli münəqqәş ola gül-gül. Eşşәkdә zәval һəm kәm olmaz, Minbәd ol eşşәk adәm olmaz.
Ol qaziyi-һәşrü nәşrü miad, Turunc mәnә qoyubdular ad.
Mәn әfşurәyi-tәami-şaһәm, Yemişlәr içində padişaһәm

Sәrdәftәri-meyvәcati-bağәm, Әsmar içindә çun çirağәm,
һәr nә ki, desәm ziyadәyәm mәn Kim, daima sәbzü tazәyәm mәn.
Bu sözlәri Nar edib tәfəһһüm, Ağzın açıb eylәdi tәbәssüm
Kim, rәnginә fәxr edirdi Narınc. һәm özünü vәsf edərdi Turunc; Dedi ki:
—Nәdir bu köftkulәr,
Bifaidә batil arizulәr!
Kәr rәnҝ ilә olsa işvәvü naz,
Rәnk içrә şükufәm oldu mümtaz, Vәr kimsә edәrsә sui-tәһsin,
Var mәndә zülali turşi şirin. Kәnduzimi mədһ etmәzәm mәn,
Өz һalimi şәrһ etmәzәm mәn
Kim, meyvәyi-rövzeyi-cinanәm, Namü lәqәb ilә mәn Rümanәm. Dünya sәmәri mәnә nә nisbәt
Kim, mә'xәzim ola baği-cәnnәt. Narincü Turunc çakәrimdir,
һeyva ilә Sib nokәrimdir. һәr danәm olubdu lәli-ğәltan, һәr cövһәr ona olubdu һeyran.
Nar öz sifәtini vәsf etdi,
Bağ içrә sәsi Rütәb eşitdi.
Xişm ilә o dәm ayağә durdu,
Qәһr ilә Әnarә nәrә urdu:
—Key baği-beһiştdәn uran dəm, Sәndәn degilәm o vәsfdә kәm.
Mәn qabili-әkli-әnbiyayәm,
İftari-cәmin—әtqiyayәm.
Məşһur әcәmdәvü әrәbdә,
Mәruf һәm әsldә nәsәbdә

Sәrdәftәri-meyvәcati-bağәm, Әsmar içindә çun çirağәm,
һәr nә ki, desәm ziyadәyәm mәn Kim, daima sәbzü tazәyәm mәn.
Bu sözlәri Nar edib tәfəһһüm, Ağzın açıb eylәdi tәbәssüm
Kim, rәnginә fәxr edirdi Narınc. һәm özünü vәsf edərdi Turunc; Dedi ki:
—Nәdir bu köftkulәr,
Bifaidә batil arizulәr!
Kәr rәnҝ ilә olsa işvәvü naz,
Rәnk içrә şükufәm oldu mümtaz, Vәr kimsә edәrsә sui-tәһsin,
Var mәndә zülali turşi şirin. Kәnduzimi mədһ etmәzәm mәn,
Өz һalimi şәrһ etmәzәm mәn
Kim, meyvәyi-rövzeyi-cinanәm, Namü lәqәb ilә mәn Rümanәm. Dünya sәmәri mәnә nә nisbәt
Kim, mә'xәzim ola baği-cәnnәt. Narincü Turunc çakәrimdir,
һeyva ilә Sib nokәrimdir. һәr danәm olubdu lәli-ğәltan, һәr cövһәr ona olubdu һeyran.
Nar öz sifәtini vәsf etdi,
Bağ içrә sәsi Rütәb eşitdi.
Xişm ilә o dәm ayağә durdu,
Qәһr ilә Әnarә nәrә urdu:
—Key baği-beһiştdәn uran dəm, Sәndәn degilәm o vәsfdә kәm.
Mәn qabili-әkli-әnbiyayәm,
İftari-cәmin—әtqiyayәm.
Məşһur әcәmdәvü әrәbdә,
Mәruf һәm әsldә nәsәbdә

Mә-kul tamami-xasü amәm. Sәyaһi-biladi-Misrü Şamәm.
Әzbәs ki, mәnim һәbibi-әһbab,
Bu vәcһ ilә mәnә xoşdur әlqab. Xәstaviyu zaһidi, müfәttәl, ,
һәm әşәmiyü dәxi müfәrcәl.
Xoş büqәlәr icrә һazirәm mәn, Mәşһәdlәrә çün mücavirәm mәn. Sürtәllә mәni mәzari-yarә,
Töһfә aparırlar һәr diyarә.
Vәsfini Rütәb çün etdi itmam,
Yüz xişmlә nәrә urdu Badam, Xurmaya dedi ki:
—Ey caһankәrd!
Zәmmindә sәnin bәsindi bu fәrd: Gaһ Bağdadisәn, gәһ İsfәһani, һәrcayiliyin tutub caһani.
Vәsf eylәmәgindә һәddәn ötdün, Danışma ki, sәn mәni әritdin.
Çox dürlücә xasiyyәt mәnim var, Şәrһ etmәyә özüm eylәrәm ar.
Kim, abi-nәbatü nüqlü һәlva
Olur mәni-zardәn müһәyya.
Püstә ki, eşitdi ağzın açdı,
Badәmә bu nev ilәn sataşdı:
—Key bağlı dәһani xissәtindәn Puşidә üzü lәamәtindәn!
Bir zәrrә sәnin sәxavәtin yox, Biһәddü әdәd xәsasәtin çox.
Min daş yetişmәyincә canә, Qənnadiyә vermәsәn ki, danә. Xәllaqi-caһan zülmәtü nur
Püstә mәnim adımı qoyubdur. Ğönçә kimi ağzım açmışam mәn, һәr talibә danә saçmışam mәn.

MEHEMMED FUZILI

DAR OLMAZ

Qəm yemə, qəm yemə, divanə könlüm,
Həmişə ruzigar belə dar olmaz!
On bir il çəkmişəm zimistan qəhrin,
O nə güldü, çevrəsində xar olmaz?!

Siyah zülfü daraq ilə dara gör!
Öz könlünü öz dərdinə dara gör!
Gözəllərin neçəsini dərə gör!1
Özgə bağda belə heyva, nar olmaz!

Əgər şahdan bizə qəzəb olmasa,
Qəzəb atəşindən əzab olmasa,
Ortalıqda çuğul, gəzzab olmasa,
Dünya bahar olar, boran, qar olmaz!

Hər bir adam öz yerində oturmaz,
Ağlın zaya verməz, fəhmin itirməz,
İgidlər könlünə şikvə2 gətirməz,
Necə dağdı quzeyində qar olmaz?!

Sənsən Qurbaninin gül üzlü yarı,
Qalsa qürbət eldə, artar azarı,
Sağ olsun dünyada vəfalı yarı,
Bir mən ölməgilən dünya tar olmaz.


--------------------------------------------------------------------------------

1 Bunu, «Gözəllərin neçəsində ara, gör» də oxumaq olar.
2 Şikvə, Şikvə—şikayət.




QURBANI

AYRI

Səhər bülbülləri nə fəğan eylər,
Düşərgə güzarı çəməndən ayrı.
Səhər-səhər gönçəsindən ayrılan,
Şəqayiqlər gülməz səməndən ayrı.

Yanında dayanan yoldaşların var,
Sirrini saxlayan sirdaşların var,
Sənin elin, günün, qardaşların var,
Mənim kimsənəm yox, yar, səndən ayrı.

Dedim, Pəri, nə elərsən məhpara,
Mənim həsrət gözüm heç uymaz xara,
Bir qətrə yaş tökdün, bir də dübara,
Əqiqdən, yaqutdan, yəməndən ayrı.

Qurbani der: məgər axırzamandı?
Sevgi sevgisindən ayrı zamandı,
Bağrım dəlik-dəlik, sinəm peykandı,
Mənim üzüm gülməz vətəndən ayrı


QURBANI

EYLƏMƏK OLMAZ

Nazlı dərviş, naz eyləmə,
Belə naz eyləmək olmaz.
Pünhan sözüm vardı sana,
El içində demək olmaz.

Dərdim söylə bilənlərə,
Dərd başına gələnlərə,
Hər üzüvə gülənlərə,
Etibar eyləmək olmaz.

Dərviş ol dərvişlər ilə,
Haqqa layiq işlər ilə,
Heç sınanmamışlar ilə,
Düz rəftar eyləmək olmaz.

Qurbani der: gətir məzə,
Köhnə dərdim oldu təzə,
Dərd biləni dərd bilməzə
Giriftar eyləmək olmaz.



QURBANI

Qədim və orta əsr (X—XIX) Azərbayçan şeri müxtəlif tarixi mərhələlərdən keçib, zəngin məzmuna və tematik mündəricəyə malik olmuşdur. Bu poeziya vasitəsilə nəsillər babaların keçdiyi həyat yolunu, yaşayış tərzini, bədii-estetik dunyagörüşünü, yadellilərə qarşı mübarizəsini öyrənmiş və ibrət almışlar. İstər qədim «Dədə Qorqud» və «Koroğlu» eposları, istərsə də Xaqani, Məhsəti, Nizami, Nəsimi, Xətai, Füzuli, Vidadi və Vaqifin mübariz, hikmətamiz, nəsihətamiz, həyat və gözəlliyi təbliğ edən, həmişə düşündürən zəngin bədii irsi gənclərimizin bədii zövqünün yetkinləşməsində, bir vətəndaş kimi böyüməsində əsl tərbiyə məktəbi olmuşdur. Klassik poeziya yeniyetmələrdə Vətənə böyük məhəbbət, valideynə dərin hörmət, böyüklərə ehtiram, kiçiklərə qayğı, elmə və sənətə həvəs kimi həyatın ən vacib şərtlərini tərbiyə etmişdir.
Lakin qədim və orta əsr şairlərimizin əksəriyyəti ədəbi-bədii yaradıcılığında ərəb və fars dillərindən, onun poetik formalarından daha çox istifadə et-diklərindən yeni nəsil, ərəb və fars dillərini də mü-kəmməl öyrənməyə məcbur olurdu. Ərəb və fars dildərində daha çox divan ədəbiyyatı, Azərbaycan dilində isə xalq poeziyası və xalq dastanları yaranıb yayılırdı.IX—X əsrlərdə Dədə Qorqud eposu Yaxın və Orta Şərqdə geniş şöhrət tapmışdı. Divan ədəbiyyatını yaradan Qətran Təbrizi (XI əsr), Xaqani Şirvani, Məhsəti Gəncəvi, Nizami Gəncəvi, Əbülüla Gəncəvinin (XII əsr) əsərlərinin mövzusu Azərbaycan və ümumi Şərq həyatından, Şərq mühitin-dən alınmışdır. Lakin orta əsrin ilk pilləsində Azərbayçan şifahi söz sənətindən və ozan-aşıq şeri qaynaqlarından qidalanan yazılı poeziyanın Molla Qa-sım, Aşıq Paşa, Aşıq Paşazadə, Qazi Bürhanəddin, Həsənoğlu, Nəsimi (XIII—-XIV əsrlər) görkəmli nüma-yəndələri yetişir, Şah İsmayıl Xətai və Füzulinin simasında Azərbayçan şeri XVI əsrdə sənətin ən yük-sək zirvəsinə qalxır. Bu şerin mündəricəsində şəxsiyyət azadlığı, insanın nəcib hiss və duyğuları, insanın bütün varlığın tacı kimi təcəssümü, onun ülvi məhəbbəti və bu kimi bəşəri mövzular başlıca yer tuturdu.
Əlbəttə, orta əsr feodalizm mühitində və dini təri-qətlərin hökm sürdüyü bir şəraitdə humanizmin təbliğinə böyük ehtiyac duyulurdu. Mütəfəkkir şairlər ideal və humanist hökmdar obrazları yaratmaqla hakim təbəqənin insana münasibətini dəyişdirməyə çalışır-dılar. Təbii olaraq burada bədxahlığa qarşı xeyir-xahlıq, yamanlığa qarşı yaxşılıq, alçaqlığa qarşı ucalıq, riyakarlığa qarşı nəciblik, mənəvi yoxsulluğa qarşı mənəvi zənginlik kimi bir-birinə zidd iki mövqe qarşı-qarşıya dayanırdı. Saraylardan uzaq yaşayıb, xalq təfəkkürünə arxalanan insanşunas şairlər (Nizami, Məhsəti) insan ləyaqətini tərənnüm edir, gələcək nəsillərin də bu ruhda tərbiyə olunmasına çalışırdılar. Buna görə də qədim və orta əsrlərdə didaktik tərbiyəyə, öyüd-nəsihətə daha geniş yer verilirdi.
Dahi Nizami öz nəsihətlərində bilik əldə etməyi,dünyanı öyrənməyi, təbiət aləmini, canlıları, ən başlıcası insanı öyrənməyi yeni nəslə tövsiyə edirdi:
Sən çalış yaxşıca öyrən dünyanı,
İnsanı, bitkini, daşı, heyvanı.
Bilikli adamlar uzağı görər,
Cahilin zəhməti hədərdən hədər.

Azərbaycanın ictimai, siyasi və mədəni həyatında sonrakı yüzilliklər (XVI—XVIII əsrə dair) ictimai təfəkkürün, vətəndaşlıq və milli. şuurun yeni məziyyətləri ilə daha çox səcçiyyələnir. Belə ki, Şah İsmayıl Xətainin rəhbərliyi ilə yeni təkamül yoluna çıxan milli istiqlaliyyət və mədəniyyət ədəbiyyat və incəsənətin də qarşısına yeni tələblər qoydu.
Çox kiçik yaşlarından xalqın bədii söz sənətinə, ozan aşıq yaradıcılığına dərin maraq göstərən və öz ana dilində gözəl şerlər yazan Şah İsmayıl Xətai Azərbaycan mədəniyyətini yeni bir mərhələyə qaldırdı. Səfəvi devlətinin başında duran Xətai böyük mədəniyyət hamisi idi. Onun Azərbaycan dilində xalq şeri şəkillərində yazdığı qoşma və varsağılarında nikbin və şux əhvali-ruhiyyə, xalq yaradıcılığından gələn məhəbbət və gözəllik duyğuları, təbiət gözəlliyinin vəsfi başlıca yer tutur. Onun «Dəhnamə» poeması da bu ruhda yazılmışdır.
M. Füzulinin simasında isə Azərbaycan ədəbiyyatı yeni, daha yüksək mərhələyə qalxdı. Füzuli «Leyli və Məcnun» dastanı ilə ana dilində yeni bir ədəbi məktəbin əsasını qoydu. XVII yüzillikdə xalq şeri və aşıq poeziyası yazılı ədəbiyyata nisbətən daha zəngin şəkillərə və mundəricəyə malik idi. Artıq ailə-məişət və pak məhəbbət mövzuları xarici istilaçılara və feodal-patriarxal ən'ənələrə qarşı mübarizə, xalq və aşıq şerinin məhdud ölçülərinə sığmır, lirik şer nəsrlə birləşərək xalq dastanlarının yaranmasına səbəb olurdu: «Əsli-Kərəm», «Aşıq Qərib», «Qurbani», «Abbas və Gül-gəz», «Şah İsmayıl» və nəhayət «Koroğlu» dastanları məhz bu dövrün ictimai-əxlaqi münasibətləri zəminində yaranmışdır. Vidadi, Vaqif, Xəstə Qasım kimi yeni realist şerin baniləri məhz bu mənbədən qidalanmışlar. Şübhəsiz orta əsrlərin müxtəlif mərhələlərində yaranıb yayılan bu epik söz sənəti düşündürücü, tər-biyəedici poeziya idi. Bu poeziya gənçliyi mənəvi saflığı ləyaqətə, insansevərliyə və vətəndaşlığa səsləyirdi . Şübhəsiz yeni əsrin (XIX əsr — Q. N.) qabaqçıl zi-yalıları qədim və orta əsr yazıçılarının bu humanist ideyalarını ləyaqətlə davam etdirmək üçün ilk növbə-də maarifçilik görüşlərini başlıca vasitə hesab edirdilər. Maarifçilik cərəyanı Azərbaycanda mərhələdən-mərhələyə təkmilləşərək, xalqın maariflənməsinə yö-nəlir, xüsusilə yeni nəsli elmə, biliklərə həvəslən-dirmək onların başlıca məqsədi olur. Bu, ilk maarif-çilərdə (A. A. Bakıxanov, Q. B. Zakir, M. Ş. Vazeh və b.) hələlik bəsit nəzərə çarpsa da M. F. Axundov, S. G. Şirvani, Ğ. B. Zərdabi və N. B. Vəzirovun sima-sında canlanmış, yeni səviyyəyə qalxmışdır. Maarifpərvər şairlər qədim ədəbiyyatın «Nəsihət-namə» cığırından çıxıb, müxtəlif ədəbi janrlarda yeni mündəricəli əsərlər yazaraq yeniyetmələri dövrün tələbindən irəli gələn mədəni yüksəlişlə ayaqlaşmağa çağırırdılar. Digər tərəfdən ictimai mühitin təbiətindən irəli gələn ziddiyyətləri, çəmiyyətin inkişafına buxov olan köhnə «qanunları», adətləri tənqid və ifşa edirdilər.
M. F. Axundov «Məktubların»da povest və komediyalarında həmin bu buxovu başlıca konflikt hesab edir, onların aradan götürülməsinə demokratik mövqedən yanaşırdısa, S. Ə. Şirvani yeni nəslin nicat yolunu maarifçiliyin geniş yayılmasında görür və əsərlərini bu ruhda yazırdı.
Demokratik və maarifçi görüşlərin yüksəlişi yeni tipli məktəblərin açılmasına, milli mətbuatın və milli teatrın yaranmasına zəmin hazırladı.
Şübhəsiz, yeni üsullu məktəblərin açılması yeni mündəricəli uşaq ədəbiyyatının və uşaq dərsliklərinin yaranmasını tələb edirdi. S. Ə. Şirvani belə bir ədəbiyyatın təməlini qoydu. O, tədris olunmaq üçün tər-tib etdiyi dərsliklərə özü yazdığı yeni məzmunlu, yeni ruhlu şerlərini daxil etmişdi. Bu şerlərdə şair milliyyətindən asılı olmayaraq yeni nəsli hər şeydən əvvəl elmli, bilikli sənət sahibi və ümumiyyətlə döv-rünün savadlı, mədəniyyətli, xalqa xidmət edən ziyalı adamı kimi görmək istəyirdi.
Bu illərin poeziyasına yeni bir motiv də gəldi. Bu, demokratik ədəbiyyatın simasını muəyyən edən, mündə-ricəsində özünə geniş yer tapan inqilabi motiv idi. !905-ci il inqilabı ədəbiyyatda və həmçinin Azərbaycan uşaq ədəbiyyatında dərin kök saldı.
Bununla belə ədəbi məktəblərin numayəndələri müx-təlif yaradıcılıq üslublarına malik olsalar da, onları bir əqidə, bir məram birləşdirirdi: kenişlənməkdə olan milli məktəblər, mətbuat və teatr vasitəsilə yeniyetmələr arasında savadsızlığa və ümumi mədəni geriliyə qarşı mübarizəni genişləndirmək, təhsil və tərbiyəyə yenəldilən uşaq ədəbiyyatının ideya-bədii mündəricəsini zənginləşdirmək! İlk uşaq mətbuatının yaranması da («Dəbistan»—1906—1908, «Rəhbər»— 1906—1907, «Məktəb»—1911 —1920) Azərbaycan və baş-qa xalqların uşaq ədəbiyyatının çap olunub yayılmasına imkan yaratdı.
Əsrin əvvəlində Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı yeni bir mərhələyə qalxdı. Bu ədəbiyyatın hərtərəfli inkişafında Ç. Məmmədquluzadə, N. Narimanov, M. Ə. Sabir, R. Əfəndiyev, Ə. Cavanşir, F. Köçərli, A. Səhhət, S. S. Axundov, A. Şaiq, Ə. Nəzmi və başqalarının, həmçinin bir çox müəllim və jurnalistlərin unudulmaz xidmətləri olmuşdur. Bu yazıçıların fəaliyyət dairəsi geniş idi. Onlar bədii yaradıcılıqla yanaşı müəllimlik edir, dərsliklər hazırlayırlar, nəşriyyatlarda çalışır, dövri mətbuatda fəal iştirak edir, teatr tamaşaları hazırlayır, yeri gələndə aktyor və rejissor kimi də işləyir, maarif, mədəniyyət və incəsənətin bütün sahələrində qızğın fəaliyyət göstərirdilər. Yeni mündəricəli Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı ilk növbədə xalqın zəngin şifahi söz sənəti, klassik Şərq şerinin nəsihətamiz motivlərindən qidalanır, rus və Qərb ədəbiyyatından edilən tərcümələr vasitəsi lə zənginləşirdi. Azərbaycan uşaq ədəbiyyatı min illik bir dövr keçmiş, misilsiz zəngin sərvətdir

SINDIRAR

Bəd övladı əzəl başdan tanıram,
Çör-çöp yığar, yad ocağın yandırar.
Səhər durar ar-namusun gözləməz,
Suyu tökər, öz ocağın söndürər.

***

Ulğun cuşa gəlsə, köpük yağ olmaz,
Söyüd bar gətirsə, bağça, bar olmaz,
Zibil təpə olsa, güllük dar olmaz,
Yel əsəndə alçaqlara endirər.

***

Abbas bu sözləri deyər sərindən,
Arxı vurun, suyu gəlsin dərindən,
El bir olsa, dağ oynadar yerindən,
Söz bir olsa, zərbi kərən sındırar.



ABBAS TUFARQANLI

BAR OLMAZ

Özündən kiçiyi işə buyurma,
Sözün yerə duşər, heç miqdar olmaz.
hər nə ki, kar görsən öz əlinlə gör,
İnsan öz işində cəfakar olmaz.

***

Özündən böyüyün saxla yolunu,
Düşən yerdə soruş ərzi-halını,
Amanat, amanat qonşu malını,
Qonşu yox istəyən, özü var olmaz.

***

Soruşun, qul Abbas, halın necədir? Gündüzlərim, ay qaranlıq gecədir,
Sərv ağacı hər ağacdan ucadır,
Əsli qıtdır, budağında bar olmaz.


ABBAS TUFARQANLI

AŞIQ HÜSEYN ŞƏMKİRLİ
YAXŞIDIR



Bir adam ki, sənlə ülfət eyləsə,
Yəqin onun əsil zatı yaxşıdır.
Namərd sənə quzu-plov yedirtsə
Mərdin quru məhəbbəti yaxşıdır.

Dad, hazar çəkərəm pərgarsız sazdan,
Ver, qurtar əlindən nəzir, niyazdan,
Söyləgən qarıdan, gəzəyən qızdan,
Güləyən gəlindən lotu yaxşıdır.

Aşıq olan sözün söyləyər başdan ,
Sallabaş adamdan, ürəyi daşdan,
Bədnəzər qonşudan, bədcins yoldaşdan
Qədir bilənlərin iti yaxşıdır.

Aşıq Hüseyn söylər kəlməni teydən,
Dərsimi almışam əlifdən, beydən.
Bəzəksiz otaqdan, gözəlsiz öydən
Çölün, biyabanın otu yaxşıdır

KӘNDLİ VӘ AYI

Belә derlәr kim, vardı bir deһqan, Olmuşdu bir ayı ona meһriban.

Xoşdamışdı onu, tutmuşdu ülfət,
Onun ilә daim edәrdi söһbәt.

Gecә-gündüz qulluğunda bәndәvar, һәmişә bәndә tәk ona xidmәtkar.

һәr yerdә görәrdi, öpәrdi әlin,
Yalardı ayağın, qucardı belin.

Aşnalıqda ayı olmuşdu qaim,
Arxasınca onun gәzәrdi daim.

Yay fәslindә deһqan öz bostanında,
Ayı da var idi onun yanıda.

Dolandılar o gün bağı, bostanı, Kәzmәkdәn deһqanın incidi canı,

Çox işlәyib yorulmuşdu o kişi.
3 gün artıq idi bostanın işi.

Dәxi işlәmәyә qalmadı tabı,
Uzanıb yatmaqda gördü sәvabı.

Tapdı bir sәfalı, kölgәli mәkan,
Uzanıb orada yatdı bir zaman.

Kişi yatdı, ayı oldu pasiban,
Baxardı kim, ona yetmәsin ziyan.

Qәzadan o zaman bir neçә milçәk,. Qondular kişinin üzünә tәk-tәk.

Canu-dildәn ayı edәrdi nәzәr,
Ta ki, aşnasına dәymәsin zәrәr.

Dostunun üzündә görcәk oları,
Sәbr edә bilmәdi, getdi qәrarı.

Var idi çün ona çox mәһәbbәti,.
Cuşә gәldi o һeyvanın qeyrәti.

Bir böyük qayanı götdü yuxarı
Yavaş-yavaş gәldi dostuna sarı..

Dedi: «Vurram bu qayanı onlara,. Edәrәm һamısın mәn para-para.

Bu daş ilә qıllam onları bәrbad,
Aşnamı zәһmәtdәn edәrәm azad».

Milçәklәrin ölumünә oldu şad, Dostunun ölümün eylәmәdi yad.

Ayı qonmaz idi, bir dayanmadı,
Fәһm edә bilmәdi, bunu qanmadı:

Әgәr vursam milçәklәrә bu daşı, Ancaq öz aşnamın dağılı başı.

Xülasә, o daşı әlinә aldı,
Qәflәtdәn kişinin başına saldı.

Milçәklәrә ayı vurdu o daşı,
Öz dostunun amma xırd oldu başı.

Çox nalә elәdi o fәqir deһqan,
O daşın altında ta ki, verdi can.

һәsәnin bu sözun oxu һәr zaman,
Ta ki, olmayasan, oğlum, peşiman;

Nadan ilә һәrgiz eylәmә ülfәt,
Ta ki, ondan görmәyәsәn xәsarәt.

Qanmaz ilә mütlәq oturub durma, Ömrünu puç edib, özünu yorma.

Yaxşıraqdır sәnә—bunu anla sәn— Ağılsız dostundan bir qanan düşmәn


MIRZƏ HƏSƏN QARABAĞI

VARIYMIŞ

Nələr gördüm, gəşt elədim dünyanı;
Hər bir işin qilu-qalı varıymış,
Yaxşı günün olmuşsa da yamanı, Yaman günün yaxşı halı varıymış.

Haqq sözə gərəkdi düz qiymət olsun, Qiyməti verməyə mərifət olsun.
İnsanda insanlıq, səxavət olsun, Neylərəm ki, cah-cəlalı varıymış.

Qayım ağa, niyə fikrə dalırsan?
Yoxsa ki, özündən hesab alırsan. Sayılmaz mehmana gecə salırsan, Saydığın qonağa xalı varıymış.

Çox gəzmişəm, az görmüşəm danəndə,
Deməliyəm .sözün yeri gələndə.
İnsan üzün görməyəsən dönəndə, Açılanda xoş camalı varıymış.

Ataş alıb çox da yanma, Ələsgər, Sənətindən heç usanma, Ələsgər,
Öz özünə qubarlanma, Ələsgər, Dünyanın Urustam-Zalı varıymış


QALMADI

Qərinələr keçdi, dövran dəyişdi, Pozuldu qurqular, mizin qalmadı.
Zamana bəd gəldi, insan bic oldu, Seyiddə, mollada iman qalmadı.

Yığılın danışaq, qəlyan çəkənlər, Bostan becərənlər, əkin əkənlər, Ananov kağıza tütün bükənlər, Qurtardı tənbəki, saman qalmadı.

Necə oldu Serbiya, Çornuqoriya?!
Əl-ayaq altında itdi İtalya,
German bomba atdı, qan oldu dərya,
Qırıldı, dünyada insan qalmadı.

Bağlanıb zavodlar, kəsilib qəndlər, Qaynamır samovar, artıbdı dərdlər, Niyə ağlamasın yazıq arvadlar; Söküldü döşəklər, yorğan qalmadı.


DÜNYADA

Bir ay yarım nobahardan gedəndə, Könül kəşt eyləyib gəzə dünyada. Sirrini verməynən düşmənə, dosta, İnanmaynan hər cür sözə dünyada.


Əcəl gəşt eyləyib göydən enəndə,
Hayıf, cavanları salı kəmandə,
Hər zaman bunları gözüm görəndə, Köhnə yaram olur təzə dünyada.

Əzrayıl bir kəsdi, görünməz gözə,
Nə ağıla baxır, nə də ki sözə,
İndi də gözünü zilləyib bizə,
Tutub mən faöırı qəza dunyada.

Gecələr qoynuma girən kimsənə,
Gizlin sirlərimi bilən kimsənə,
Öləcəkdi, kimdi qalan kimsənə,
İstəyir yaşasın yüzə dünyada.

Bir insan ki, haqq dediyin bitirsə,
Hər məclisdən bir mərifət götürsə,
Ata-ana sözün yernə yetirsə,
O, yəqin ki, çəkməz cəza dünyada


Asiq Elesger

GÖRMƏDİM

Bivəfanın, müxənnəsin, nakəsin,
Doğru sözün, düz ilqarın görmədim. Namərdin dünyada çox çəkdim bəhsin
Namusun, qeyrətin, arın görmədim.

Namərdi özümə mən dost eylədim, Yolunda canıma çox qəsd eylədim. Söyütdən bağ saldım, peyvəst eylədim Almasın, heyvasın, narın görmədim.

Nəfs aldatdı, hər yetənə xan dedim, Bihuda kollara gülüstan dedim,
Əbəs yerə bivəfaya can dedim,
Zəhmətin çox çəkdim, karın görmədim.

Huşum çaşdı, düşdüm olmaz oyuna, Yetmədim gözəlin əsli soyuna,
Aşiq oldum simasına, boyuna,
Hayıf ki, kamalda dərin görmədim.


Ələsgər, elmində olma nabələd,
Doğru söylə, sözün çıxmasın vələt. Şahiddə iman yox, bəydə ədalət,
Qazıların düz bazarın görmədim.



DÜNYADA

Varlıynan dost olub, yoxsula gülmə,
Çox da havalanıb coşma, dünyada.
El səni istəyib, qabağa çəksə,
Ağır ol, alçağa düşmə dünyada!

Dərdini bölüşdür qədir bilənnən,
Vəfalı dost olmaz üzə gülənnən.
Bir adam ki «sən öl» desə yalannan,
Onun körpüsündən keçmə dunyada.

Bu sözü bəyənər bir arif, əyyar,
Bədəsil kimsəyə yapış, nə yalvar. Qonşuya söyləyib aləmə yayar,
Sirrin seyraquba açma dünyada.

Yaxşı oğul əgər bir yaxşı ata,
Ölüncə heç kəsə yetirməz xata,
Yeri gəlsə, xeyir verər elata,
Onun arxasından qaçma dünyada.

Ələsgər, söyləyir sözün adınan,
Arif məclisində hər isbatınan.
Bir dost sznlə olsa, sirri yadınan,
Onu düşmənindən seçmə dünyada


EYLƏR

«Can» deməklə, candan can əysik olmaz,
Məhəbbət artırar, mehriban eylər.
«Çor» deyənin nəfi nədi dünyada,
Abad könlü yıxar, pərişan eylər.

Nakəs adam danışıqda saz olar, Kərəmdən kəm, səxavətdən az olar. Nütfədən qarışan şeyitbaz olar,
Mərd də sığışdırmaz, nahaq qan eylər,

Bir gün Mansız qalxar, gəlir toxmaq-yay, Dağlara atmağa eylər haqq-say,
Seçilməz məhşərdə nə şah, nə gəday, Xaliqiləmyəzəl haqq divan eylər.

Məzəmmət eyləmə mən binəvanı,
Sahibi-səltənət, ey gövhər kanı.
Mənim sözüm doğru yoldan çıxanı, İnşallah, qaytarar düz insan eylər,

Mən istərəm alim, mömin yüz ola,
Meyli haqqa doğru, yolu düz ola, Diliynən zəbanı üzbəüz ola,
Ələsgər yolunda can qurban eylər


ÇIXIBDI

Ay həzərat, gəlin sizə söyləyim,
Bu dünyanın xəyanatı çıxıbdı. İnsaflar azalıb, mürvət gödəlib, Qazıların mazarratı çıxıbdı.

Əlimizi aparıbdı sərt ayaz, Rüzumuz olubdu gündən-günə az,
Molla şeytan olub, axund şeyitbaz, Məşədi, kalvayı lotu çıxıbdı.

Qoçular, quldurlar qatar taxırlar, Fəqir-füqəraya yan-yan baxırlar, Kimi istəsələr vurub yıxırlar, Beşatanın çataçatı çıxıbdı.

Pristav, naçalnik gələndə kəndə, Obanı, oymağı vururlar, bəndə, Xərc üstə çoxları düşdü kəməndə, Qamçıda belinin qatı çıxıbdı.

Gəzirlər havalı ağalar, bəylər, Çalışır qan-tərdə naxırçı, nökər. Müxtəsərin deyir Aşıq Ələsgər, Kovxanın, kattanın zatı çıxıbdı.





ASIQ ELESGER

HÜSEYN ŞƏMKIRLI
DANIŞMA

Qafil könul, bir məclisə varanda,
Ver qadağa acı dilə, danışma.
Hərcayı söyləmə, Hərcayı demə,
Laf eyləyib gülə-gülə danışma.

Aşıq gərək hər məclisdə sayılsın, Sözünü eşidən qansın ayılsın,
Kəlmə çıxar, şirin cana yayılsın, Qaldırıb səsini zilə, danışma.

Sözün uca tutma azğın, axmağın, Xoşlanılmaz aralıqdan çıxmağın.
Layıq deyil başa qaxınc qaxmağın,
Öz eybini bilə-bilə, danışma.

Yazıq Hüseyn, əhdin yetər yerinə, Könül bağla aşiqlərin pirinə.
Çək sözünü həqiqətə, dərinə,
Hər qədir bilməzlə belə danışma

DƏLI KÖNÜL, MƏNDƏN SƏNƏ ƏMANƏT



Dəli könül, məndən sənə əmanət,
Demə bu dünyada qalım yaxşıdı.
Bir gün olar, qohum, qardaş yad olar
Demə ulusum var, elim yaxşıdı.

Bir məclisə varsan özünü öymə,
Şeytana bac verib, kimsəyə söymə,
Qüvvətli olsan da yoxsulu döymə,
Demə ki, zorluyam, qolum yaxşıdı.

Qoçaqdan olubsan, qoçaq olgunan,
Qadadan, baladan qaçaq olgunan,
Aşıq ol, comərd ol, alçaq1 olgunan,
Demə; varım çoxdur, pulum yaxşıdı

Xəstə Qasım, kimə qılsın dadını?
Canı çıxsın, özü çəksin odunu,
Yaxşı igid yaman etməz adını,
Çünki yaman addan ölüm yaxşıdı.


--------------------------------------------------------------------------------

1 Sadə təbiətli.

EYLƏR — EYLƏR



Bir elə kişinin tut ətəyindən,
Bil sənə imdadı ol eylər-eylər.
Zərrəcə üstündə olsa nəzəri
Yerdən daş götürsən, ləl eylər-eylər,

Böhtan demə, böhtan tutar adamı,
Qul eylər, bazarda satar adamı
Cəhənnəm odundan betər adamı
Yoxsulluq yandırar, kul eylər-eylər.

Aqil insan deməz hər gördüyünü,
Daldalar düşməndən vay dərdiyini, Görməzsən nakəsin pay verdiyini,
Versə də, töhmətin bol eylər-eylər.

Xəstə Qasım deyər sözün bu başdan,
Pay umma qohumdan, yaddan, qardaşdan,
Özün əmək çəksən, su çıxar daşdan,
Əridər dağları yol eylər-eylər


XESTE QASIM

OLMAZ


Dəli könül, nə divanə gəzirsən,
Bivəfa dilbərdən sənə yar olmaz.
Düz çıxmaz ilqarı, əhdi-peymanı, Hərcayıda namus, qeyrət, ar olmaz.

Üz vermə nadana, sirr vermə pisə,
Axır qəlbin ya inciyə, ya küsə,
Ot bitər kök üstə , əsli nə isə,
Yovşan bəsləməklə çəmənzar olmaz.

Vəfalıya əmək çəksən itirməz,
Bədəsil nəsihət, öyüd götürməz
Qabaq tağı tər şamama bitirməz,
Göy söyüddə heyva olmaz, nar olmaz.

Təklif olunmamış bir yerə varma,
Nər olmaz meydanda hər bığıburma, Seyraqıb adama sən yaxın durma,
Xain çıxar, onda düz ilqar olmaz.

Xəstə Qasım günü keçmiş qocadı,
Gələn bəzirgandı, gedən xocadı, Sərvağacı hər ağacdan ucadı,
Əsli qıtdı, budağında bar olmaz.



DEYƏRLƏR


Ay ağalar, əəlin sizə söyləyim,
Yalqız daşdan olmaz, divar deyərlər.
Bəzirgansan, aç mətahın, xırd eylə, Ararlar: yükündə nə var? — deyərlər.

Ovçu olan bəslər alıcı quşu,
Sərraflar tanıyar qiymətli daşı,
Bir oğul atadan artırsa işi,
El içində ona tavar deyərlər.

Qızılgülü dəstə-dəstə dərginən,
Dəribən də yaylıq üstə sərginən.
Hər nə versən öz əlinlə verginən,
Yüz qadanı başdan sovar deyərlər.

Neynirəm bir bağı, barı olmasa, Alması, heyvası, narı olmasa.
Bir igidin dövlət-varı olmasa,
Yeləksiz ox kimi çovar deyərlər.

İsgəndər atlandı, çıxdı zülmətdən, Qasım, Xızr içdi abı-həyatdan.
Bəhsə duşsə igiddən, qılıncdan, atdan; Süfrəni hamsınnan kübar deyərlər


XESTE QASIM

MOLLA PƏNAH VAQIF
YOXDUR

Bayram oldu, heç bilmirəm neyləyim,
Bizim evdə dolu çuval da yoxdur. Dügiylə yağ hamı çoxdan tükənmiş,
Ət heç ələ düşməz, motal da yoxdur.

Allaha bizmişik naşükür bəndə,
Bir söz desəm dəxi qoymazlar kəndə.
Xalq batıbdır noğla , şəkərə, qəndə, Bizim evdə axta, zoğal da yoxdur.

Bizim bu dünyada nə malımız var,
Nə də evdə sahibcamalımız var.
Vaqif, öyünmə ki, kamalımız var,
Allaha şükür ki, kamal da yoxdur

DOST YOLUNDA CƏFA ÇƏKDIM, CAN ÜZDÜM

Dost yolunda cəfa çəkdim, can üzdüm, Yetişmədim bir məkana, ay mədəd! Sərasər əndamım mum tək əridi,
Eşq atəşi düşüb canə, ay mədəd!

Muradımız şükufəsi bitmədi,
Bəlalı sərimdən sövda getmədi,
Yetər oldu ömür başə, yetmədi
Əlim zülfi-pərişanə, ay mədəd!

Qalmışam göz yolda, könül intizar,
Qəm tutub yaxamı hər yana dartar,
Mən bilmənəm necə bağlanıb yollar,
Bir gələn yox bu viranə, ay mədəd!

Ayrı düşmək vətənindən yamandı, Diyari-ğürbətda öldüm, amandı! İtirmişəm yarı xeyli zamandı,
Axtarıram yanə-yanə, ay mədəd!

Bir kimsənin yoxdu məndən xəbəri
O qaşları yayı sevəndən bəri,
Şikəstə Zakirəm, ahım əsəri
Od salıbdı asimanə, ay mədəd!

SӘDAQӘTLİ DOSTLAR ҺAQQINDA

Bir tısbağa, bir kәsәyәn, bir qarğa Yoldaş olmuş idi bundan sabiqa.

Pakizә mәkanda tutuban vәtәn, Asibi-dәһrdәn asudә, eymәn.

Övqat keçirirdi yazü, yayü, qış, Eyşü nuşә mәşğul idi bitәşviş.

Bir aһu şol yerә eylәyib güzar,
Üç ikən һәmdәmü һәmraһ oldu çar.

Sәһәrdәn dağılıb һәrә bir yana,
Günorta zamanı gәlib mәkana,

Başından keçәni eylәrdi söһbәt;
Bu һal ilә dolandılar bir müddәt.

İttifaqәn, bir gün gәlmәyib aһu,
Aldı yoldaşların canını qayğu.

Qarğaya dedilәr- odur, aç pәrü bal, Gәtir biçarәdәn bizә bir әһval.,

Şayәd ki, fәqiri, xudanәgәrdə,
Damә salmış ola sәyyad bir yerdә».

Bimәksü tәvәqqәf ovcә qalxıb zağ, Dolanıb һәr tәrәf edәrkәn soraq,

Gördü ki, һeyvanı sәyyadi-birәһm, Üqubәti-һәqdәn eyləmәyib vәһm,

Tutub, әl-ayağın bağlayıb möһkәm, Atıb günә qarşı, özü gedib һәm.

Dami-tәzvirini qurubdu genә,
Şayәd özgә şikar sala çәnkinә,

Aһuyi-pabәndә verib tәsәlli,
Qanadı on isә, eylәyib әlli.

Gәlib һәmrәһlәrә gәtirdi xәbәr,
Bir parә nalәvü şiyvәn etdilәr.

Tәkәllümә gәlib dedi kәsәyәn:
«Onun әncamını yaxşı billәm mәn.

Mәni qanadının üstünә götür,
O yer ki, aһunu görübsәn, yetir.

Be-һövli-qüvveyi-xaliqi-zülmәn,
Bir lәһzәdә bәndin parә qıllam mәn»,

Bu tәdbiri һәmә eylәyib pәsәnd,
Oldular, filcümlә, dilşadü xәrsәnd

Kәsәyәni qarğa alıb dalına,
Olan gücün verib pərü balına,

Bir zaman yetirdi aһuya muşi, Qalmamışdı sәbrü qәraru һuşi.

Zәrbi-dәndәn ilә kәsib kәmәndin,
Bir әndәk qalmışdı dәf edә bәndin»

Gördülәr tısbağa üftanü xiyzan, Özünü yetirdi şol yerә ıalan.

Zәbani-tәәrrüz etdilәr diraz, Söylәdilәr: «bu nә işdi, anlamaz?

Nә fikr ilә gәldin burayә, görәk,
Sәndәn bizә olacaqdı nә kömәk?

Mәgәr ki, kәlәndә sәyyadi-pürfәm
Biz qaçaq, qalasan aralıqda sәn

O da bizə ola әlaһәddә dağ,
Gәrәkdi dübarә calaq әl-ayağ».

Dedi; «ey yarani-ba-istiqamәt,
Ayini-dostluqda deyil mürüvvәt —

Aşinanın biri gәzә asudә,
Şol birisi qala damәn-qayğuda.

Girәm ki, mәsrәfim yoxdur bir karә, Necә dura billәm sizdәn kәnarә?

Tanrı o yoldaşa eylәsin qәzәb! Kim, dari-dünyada ola xüdtәlәb ARDI VAR

Üç һәmrәһi-sadiq tәk olsun azad, Mәnimki sәһldir, һәrçi bada-bad!»

Gövtkunu bunlar etmәmiş tәmam Gördülәr ki, gәlir mәrdi-bәdәnçam,

һәmrәһi-carümdәn әl çәkib naçar, Aһu, siçan, qarğa etdilәr fәrar.

Sәyyad gәlib ol mәqamә yetişdi
Kim, aһunu nabәnd edib getmişdi.

Baxıb һәr tәrәfә etdi nәzarә,
Görmәdi, be-ğeyr әz rismani-parә.

Bir dә bir tısbağa zaru sәrkәrdәn, Yaşınmaq qәsdilә dolanır һәr yan.

Bәs ki, çox yüyürüb eniş-yoxuşa,
Ov tapmayıb әli çıxmışdı boşa.

Tısbağanı labüd torbaya saldı,
Ağzını bağlayıb dalına aldı.

Yornuq köpək kimi ovçu aһәstә
Yol başladı, ixtiyarı küsәstә.

Qarğa dövr eylәyib ovci-һәvadә, Baxardı әmәli-ibni-Ziyadә.

Gәtirdi һәmrәһi-fәrarә xәbәr,
һali binәvadәn olub mustәһzәr,

Muşi-saһibi-һuş tapıb bir tәdbir, Dedi: «durmaq vәqti deyil, ey nәxcir Sәn eylә mәkr ilә payını axsaq, Sәyyadın önundә dolan bir sәyaq,

Fikr eylәsin asan tutacaq sәni,
Xəyali-xam ilә atıb kisәni,

O olsun şikarın tutmağa mәşğul,
Mәn ollam torbanı yırtmağa mәşğul

Ol zaman ki, qarğa eylәdi sәda,
Bil ki, tısbağanı etmişәm rәһa.

Sәbr eylә bir qәdәr ta ki, biz qaçaq,
Sәn dә sıçrayıb gәl yenә qarışaq».

Bu mәkr ilә oldu du mәһbus azad, Qayıdıb gәldilәr mәsrurü dilşad.

Bu mәsәlin vardır ona nisbәti:
Bir kәsin bir kәsә ola ülfәti,

Gәrәk zar olanda, o da zar ola,
һәmişә dostundan xәbәrdar ola.

Nәinki dost qala dami-bәladә,
O gәzә arxayın dәştü sәһradә.

һәm dәxi һәqarәt gözilә, zinһar,
Baxıb bir adәmә eylәmә inkar.

Hәr meşәyә güman aparma boşdur, .Xudbinlik kişiyә nә kari-xoşdur.

Yazıbdır Sәdiyi-şirlnkәlam,
Әmlәһüş-şüәra, arifi-әyyam;

«һәr bişә güman mәbәr ki, xalist, Şayәd ki, pәlәnk xüfte başәd».1



--------------------------------------------------------------------------------

1һәr meşәyә güman aparma boşdur, Bәlkә dә orada pələng yatmışdır
QASIM BEY ZAKIR

TÜLKÜ VӘ QURD

Bir rubәһi-güһәnsalә gedirdi,
Qismәt üçün seyri-alәm edirdi.

Obadan kәnara gördü, ittifaq,
Atıblar sәһrayә bir dünbeyi-çaq.

Diqqәt ilә baxıb, tәlәni seçdi,
Yavuğa duşmәynb, uzaqdan keçdi
.
Gәzәr ikәn oldu bir qurda dwçar,
Dedi: «filan yerdә yaxşı tömә var».

Biçarәni çәkә-çәkә gәtirdi,
Bir azca qalmışdı quyruğu gerdi.

Dedi: «tәәccübәm, sәn belә şeyә
Duçar oldun, özun yemәdin niyә?

Dedi: «boynumda var ğәza orucum,
Tutmuşam ki, saqit ola borcum,

Soxuldu quyruğu yerdәn götürә,
Neçә gündü naһarsızdı, ötürә;

Çırtlayıb, payinә tәlә oldu bәnd,
O yana, bu yana tullandı һәrçәnd,

Nә qәdәr güc vurdu, götürmәdi әl,
Kәsilib әlacı, qaldı mәәttәl.

Tülkünün әlinә düşdu kirəvә,
Quyruğu yeyirdi çox sevә-sevә.

Dedi: «sәn deyirdin orucam, bayaq,
Nәdir yeyirsәn indi bu sayaq?»

.Dedi: «oruc idim, amma bu axşam
Tәzә ayı görüb, etmişəm bayram»

һiylәsinә o pürfәnin inandı,
— Bәs mәnim bayramım, — dedi, — һaçandı?

— Sәnin dә bayramın saһibi-tәlә
Gәlәndәdir, — dedi, — tәlәsmә һәlә.

һәr kimsәdә ola әqlü fәһmü һuş,
Bu mәsәli eylәmәsin fәramuş:

Әvvәl gәrәk suyu yoxlasın möһkәm, Boylayandan sonra soyunsun adәm.

Nәinki etmәyib fikir, әndişә,
Sala canavar tәk özünü işә.

һәm özünün payın, һәm onun payın
"Tülkü yeyә bidәrd-sәr, arxayın


QASIM BEY ZAKIR

ҺİKMӘTİN FӘZİLӘTİ

Qәdim bir kitabda vardır bu xәbәr; İranda bir һәkim varmış mötәbәr,

Ümidi yox ikәn onun sabaһa,
Belә bir sifariş göndәrdi şaһa:

Onun üzüyünü böyük һökmdar,
Әn müdrik adama versin yadigar.

Şaһ bu vәsnyyәti icra edәrkәn,
Eһtryyat edirdi divanәlәrdәn,

Çünki һәr dövlәtli, kasıb, һәr gәda, Özünü әn müdrik bilir dunyada.

Nәһayәt һamını çaғırtdırdı şaһ,
Onları mәtlәbdәn eylәdi agaһ.

Dedii: «üç suala istәrәm cavab,
Kim daһa düz desә olsun intixab.

Әvvәl—әn xeyirli nәdir müxtәsәr? Tamaһkar olanlar dedilәr ki—zәr.

Müşavir olanlar dedilәr: «xәrac»,
Tacirlәr dedilәr: «şadlıq vә rәvac;

Şaһ dedi: «Uzaqdır bunlar mәtlәbdәn Orada bir kasıb durmuşdu, һәmәn

Söylәdi: «һәr şeydən xeyirli—һünәr. һünәrsiz һeç bir şey olmaz müyәssәr:

Şaһ qәbul eylәdi soruşdu yenә:
«Dünyada һәr şeydәn yaxşı deyin, nә?l

yüksәldi müxtәlif sәslәr saraydan:
«Şaһın razılığı... şadlıq... firavan

yenә dә o qoca dedi bu sözü:
«һәr şeydәn yaxşıdır, yaxşılıq özü

Çünki yaxşı sifәt olarsa sәndә,
Afәrin söylәyәr dost da, düşmәn dә».

Şaһ dedi: «Әn lazım nәdir insana?»
yenә dә çox fikir çıxdı meydana.

Şaһ isә o şәxsә edirdi diqqәt,
Dedi: «Әn lazımlı şeydir һәqiqәt,

һәqiqәt olmasa olmaz intizam,
Dünya һәqiqәtlә dolanır müdam».

Şaһ qalxıb qocaya eylәdi tәzim,
Üzüyü һörmәtlә eylәdi təqdim.

Әmr etdi saraydan getmәsin bir an,
Ki, alsın һәr işdә mәslәһәt ondan.

Nәһayәt oldu o, şaһın vәziri,
Ölkәni düzәltdi onun tәdbiri.

Nә yaxşı olardı һər ölkәdә, aһ,
Olaydı belә bir vəzir ilә şaһ.

Ey Qüdsi, һikmәtdәn varsa xәbәrin,
Yaxşı adamlarda olsun mәzәrin


ABBASQULU AGA BAKIXANOV

QARI VӘ HARUN

Bağdadda bir qarı yaşardı küskün, Taleyi ömrutәk zavallı, düşkün.

һarun sarayına yaxın yaşardı,
Viranә qalan bir daxması vardı.

Saray genişlәnib düzülәn zaman, Lazımdı sökülsün bu ev dә, һaman.

Qarıya nә qәdәr әvәz verdilәr,
0 dedi: «Daһa çox qiymәtә dәyәr;»

Daһa on min qızıl verdilәr azı,
Yenә dә rәdd edib olmadı razı.

һәr yandan dedilәr: «Dәlisәn, nәsәn, Getmirsәn bu uçuq boş viranәdәn».

Dedi; «Mən dәliyәm, bәs һarun niyə, Belә çox pul verir bu viranәyә


ABBASQULU AGA BAKIXANOV

ÜMİDİN BOŞA ÇIXMASI

İş bilәn, ağıllı, qoca bir deһqan
Bir kecә söylәdi belә bir dastan:

Ki, һәsәn adında bir kәndli vardı, Bağbanlıq edәrdi, raһat yaşardı,

Dünyanın qәmindәn ürәyi azad, Әkindәn başqa şey eylәmәzdi yad.

O, mәһsul alardı, cüzi, bir qәdәr, Xәrcinә çatardı küҹlә, birtәһәr.

Xeyirxaһ bir qәrib һәsәni kördü,
Ona çox qәribә bir toxum verdi.

һәsәn әkdi onu, çәkdi çox zәһmәt, Јetişdi bir neçә alma, nәһayәt.

һeç kәs belә alma körmәmiş yәqin» Onda әtri vardı közәl küllәrin.

Bir yanı qırmızı, sarı bir yanı,
Var idi farәһdәn, dәrddәn nişanı,

Aşiqlә mәşuqdur guya bu sayaq,
Birlәşib oturmuş qucaqlaşaraq.

һәsәn çox dәyәrli gördükdә barı, Bilmәdi nә etsin bu almaları.

Әqlinә gәlirdi onun min xәyal,
Gaһ dedi, ver yesin qoy әһli-әyal.

Gaһ dedi, gәl göndәr dosta әrmağan, Qalsınlar belә bir almaya һeyran.

Gaһ da pul qazanmaq gәlib niyyәtә Dedi ki, sataram baһa qiymәtә.

Axırda o gәldi belә qәrara:
Layiqdir bu alma һökmdarlara.

Qәlbini bәzәdi min rәnkli xәyal,
Sudakı köpük tәk coşdu eһtimal,

Zәnn etdi gülәcәk ona һökmdar,
Edәcәk ölkәdә onu bәxtiyar.

Belә xoş ümidlә, yüksәk xәyalla., Yönәldi şәһәrә, gördü cәlalla —

Şaһ çıxır sәfәrә, tәlәsik, һәsәn,
Şaһa tәqdim etdi almaları, şәn.

Şaһ dedi: qoyun o, sarayda qalsın, Qayıdan zamanda mükafat alsın.

Lakin xadimlәri bәdcinsdi tamam, һәmişә zülmkar, nәmәkbәһaram.

Nә xalq, nә dә dövlәt düşürdü yada,
Bir qızıl-gümüşdü mәqsәd dünyada
O uca qapıda çox alçaqdılar,
Xidmәtdә daima zalım, cәfakar.

Belә alçaqların әlindә qaldı,
Gör necә başını bәlaya saldı:

Müxtәlif evlәrdә saxlandı һәsәn, Didәrgin salındı doğma evindәn.

Yorulub belә bir işdәn nəһayәt, Dustağa salaraq oldular raһәt.

һәsәn, o binәva, o yazıq һәsәn,
Sonsuz әzab çәkdi, qәlbindә şivәn.

Gün keçdi, ay keçdi, gәldi һökmdar, һәsәnin һalından oldu xәbәrdar.

Әmr etdi һüzura gәlsin o bağban, Tәәssüf eylәyib bu işә sultan.

һökm etdi açsınlar ta xәzinәni,
Salsınlar oraya tәkcә һәsәni.

Könlü nә istәsә götürsün dövlәt,
Bәlkә yaddan çıxa çәkdiyi zillәt.

Girdi xәzinәyә tәk-tәnһa һәsәn,
һeyrәtә düşdü o bu xәzinәdәn.

Bircә şey alsaydı, ömrünә bәsdi,
Lakin daş-qaşlardan tamaһı kәsdi.

Götürdü iki şey ancaq oradan:
Biri balta idi, biri dә quran

Bu xәbәr çatdıqda şaһa qaldı mat, Çağırıb danladı, etdi iltifat.

Dedi: «Ey divanә, bu fürsәt bir dә
Әlinә düşәrmi bir dә ömründә?

Sonralar bu işdәn olarsan peşman,
Bir fayda gәtirmәz bu sәnә, inan.

Fürsәti itirmәz ağıllılar bil,
Qayıt xәzinәyә, gözlәrini sil.

Qiymәtdә әn böyuk bir cәvaһir al, Gedib öz dәrdinin әlacına qal!»

Şaһa tәzim edib söylәdi Həsən; «Bunlardan özgә şey istәmirәm mәn.

Baltayla kәsәrәm ağacı әvvәl,
Ki, odur gәtirən başıma әngәl.

Deyirәm, and içsin nәslim qurana, Ümid bağlamasın һeç bir sultana
ABBASQULU AGA BAKIXANOV

TӘMSİLLӘR
TÜLҜÜ VӘ QOYUN


Yazılıb bir maraqlı dastanda:
Vardı bir tülkü bir biyabanda.

O da zaһid kimiydi guşәnişin,
Gözü aç, һiylәkәr, dәcәl, xudbin.

Bir gün oldu acından avarә,
Aclığa tapmadı o bir çarә.

Baş alıb gәzdi çöl-biyabanı,
Yem üçün axtarırdı һәr yanı.

Gördü çöldә һәvәslә bipәrva,
Bir qoyun otlayır tәkü-tәnһa.

Bir ona baxdı, bnr dә quvvәtinә,
Kördü işlәr yaman düşüb çәtinә.

Gücü çatmaz ki, bitirә işini,
Qıcılıb һirs ilә ona dişini.

Dedi: «Ey canı bәrk, quyruğu boş,
Belә bir zülm getmәz allaһa xoş.

Bu әrazi mәnim babamdandır,
Sәndә bu nә ürәk, nә vicdandır.

Ki, edirsәn bu yerlәri viran?
Kirәsin verməsәn, düşәr bil, qan».

Bu acı sözlәri eşitdi qoyun,
Çarәsi qalmayıb әlindә onun.

Dedi: «Yoxdur sәnә inamım bil,
Ola bilmәz, bu yer sәninki deyil.

Saһib olmaz bizim bu sәһrada,
Mәn kimi min qoyun gәzir burada»

Söylәdi tülkü: «Şaһidim vardır,
һәqqi onlar bilir, bu aşkardır.

Bu sözü һamı eylәyәr tәsdiq,
İstәsәn ki, bu söz ola tәһqiq

ARDI VAR