Napolyon Bonapart

[zeynalov_]

Napolyon Bonapart (Fransızca Napoléon Bonaparte ) (15 Avqust 1769 - 5 Mayıs1821), Fransız İnqilabının generalı, 11 Noyabr 1799dan 18 May 1804ə qədər Fransa Konsülü olaraq Fransa Respublikasının ilk başçısı, sonrasında da 18 May 1804 ilə 6 Aprel 1814 arasında Napolyon I adını alaraq Fransa İmperatoru və İtaliya Kralı olmuşdur.

Həyatı

15 Avqust 1769da Korsikanın Ajaccio şəhərində doğuldu. 1779-cu ildə Briennedə təhsil gördü, 1784də 'Parisian École Royale Militaire' adlı əsgəri akademiyaya girdi.

1785-ci ilin Aprel ayında Valencedəki topçu alayına baş leytenant rütbəsiylə qatıldı.

Eyni ilin Sentyabr ayında icazəli olaraq getdiyi Korsikada əsgəri və siyasi baxımdan təsirli bir rol oynayaraq Jakoben qrupu içində sivrildi. İcazə müddətinin bitməsinə qarşı Korsikadakı siyasi işlərini buraxaraq birliyinə dönməmişdi. Buna görə əsgər qaçağı sayılmasına qarşı, Aprel 1792 də Avstriya döyüşü başladığında bağışlanaraq kapitan rütbəsiylə vəzifəyə çağırıldı. Yenə Korsikada qalaraq Fransaya qarşı müstəqillik mübarizəsinə başlayan Korsikalı milliyyətçilərə qarşı Jakoben təşkilatlanmasında işlə/çalışdı. Ancaq ailəsiylə birlikdə Fransaya qaçmaq məcburiyyətində qalmışdır.

Parisdəki siyasi fəaliyyətləri səbəbiylə bir dövr 'vətənə xəyanətdən həbs olundu. Ancaq onu qoruyan siyasətçilərin də dəstəyiylə sərbəst qaldı. Bu vaxt Fransada yeni bir konstitusiya və direktuvarlık doğuldu.

Dekabr 1793 də Toulonda, kralçılar və İngilis ittifaq qüvvətlərinə qarşı bir topçu komandiri olaraq müvəffəqiyyətli bir mübarizə verməsiylə diqqəti çəkərək tuğgeneral rütbəsinə qaldırdı.

5 Oktyabr 1795 də yenə kralçıların qiyamını basdırmaqdakı müvəffəqiyyətiylə İç Təhlükəsizlik Qüvvətlərinin komandirliyinə gətirilən Napolyon, qısa bir müddətdə ölkənin ən hörmətli əsgəri nüfuzlarından biri halına gəldi.

1796da İtaliyadakı ordunun baş komandiri oldu. 10 Aprel 1796 da General da Beauharnaisin dul arvadı Cozefinə ilə evləndi. İki gün sonra Şimal İtaliyaya hücuma keçdi. Avstriya ordularını ard arda uduzmaya uğratdıqdan sonra Yanvar/ocaq 1797 də İtaliyadakı Avstriya əsgəri varlığını püskürdərək Viana üzərinə getdi. Avstriyanın atəşkəs istəməsi üzərinə barış görüşmələrinə başlanmışdır. Ancaq görüşmələr uzanmış, andlaşma 17 Oktyabr 1797 tarixində imzalanmışdır.

Fransız rəhbərliyi (Direktorlar), 1798 ili başlarında Napolyonu İngiltərə anakarasının zəbtiylə vəzifələndirmişlər. Ancaq Napolyon, dənizlərdə təsirli bir üstünlük təmin edilmədən belə bir əməliyyatın müvəffəqiyyət şansı daşımadığını, İngiltərəyə qarşı bilvasitə bir strategiya izləmənin ən/en məntiqlisi olduğunu müdafiə etmişdir. Bunun üçün də, Misirin işğal edilərək İngiltərənin Uzaq şərq ticarət yolunun kəsilməsini təklif etmişdir.

1798də Misir səfərinə çıxdı və İngilis donanmasını uduzmaya uğratdı, Maltanı al/götürdü. İyun 1798 də İskəndəriyəni ələ keçərən Napolyon, Nil vadisi boyunca inciyərə irəliləmişdir. İngilis Admiral Horatio Nelson əmrindəki İngilis donanmasının Abukir körfəzindəki Fransız donanmasını məhv etməsi üzərinə ikmal əlaqəsi kəsilmiş oldu. Fevral 1799 da Suriya üzərinə getmiş lakin Akkada sərt Osmanlı müqaviməti qarşısında Misirə dönmək məcburiyyətində qalmışdır. Bu vaxt ordusu da epidemiya xəstəliklərdən qırılmaqda idi.

Ordusunu Misirdə buraxdı və Fransaya döndü. 9 Noyabr 1799dakı hökumət zərbəsiylə Fransa tarixində yeni bir dövr başladı. Qısa bir müddət içində konstitusiyada dəyişikliklər edildi və rəhbərlik üç konsülün əlinə buraxıldı. Napolyon ən əhəmiyyətli vəzifə olan 'birinci konsüllüyə gətirildi. İqtisadiyyat və qanuni sahədə islahat səyləri içində girdi. Napolyon I. Konsül olaraq çox geniş səlahiyyətlərə sahib idi. Bu səlahiyyətlərdən faydalanaraq dövlət mexanizminin işləyiş fəaliyyətini artıracaq istiqamətdə geniş tənzimləmələr etdi. Fransız Mərkəz Bankının qurulması, dövlət məktəblərinin açılaraq təhsilin bir ictimai xidmətinə çevrilməsi, 'Code Napoleonu (Napolyon Qanunları) olaraq da bilinən Fransız Mədəni Qanununun hazırlanması işlərinə başlanması, zabit məktəbləri açılması, onun dövründəki inkişaflardandır. İslahat və qanun işləri xalq tərəfindən də dəstəklənildi.

1800-cü ildə təkrar İtaliyaya girdi və Milanonu götürdü. 1800-cü ilin baharında Avstriya üzərinə gedən Napolyon əmrindəki Fransız orduları parlaq bir zəfər qazandılar. Fevral 1801 dəkı və İngiltərə ilə Mart 1802 də imzalanan andlaşmalar ilə Avropada döyüşlər sona çatmışdı.

Ancaq bu barış dövrü uzun sürmədi. Fransanın Avropadakı iqtisadi və siyasi gücünün gedərək artması İngiltərə baxımından gedərək gənişləyən bir hədə meydana gətirməkdə idi. Sonunda İngiltərə 1803-cü ilin May ayında Fransaya döyüş elan etdi.

1804-cü ilin May ayında, kralçıların bir sui-qəsdini bəhanə edən Napolyon özünü imperator elan etmişdir. Öz əliylə tac geymişdir amma, Parisdəki Notre Dama Katedralindəki mərasimdə Papa VII. Piusun da tapılmasını təmin etmişdir. Mart 1805 te isə İtaliyada öz qurduğu respublikas(n)ı ləğv edərək və özünü İtaliya kralı elan etmişdir.

İzləyən dövrdə İngiltərənin səyləriylə Avstriya, Rusiya və Napoli və İsveçin qatıldığı bir qarşı ittifaq, III. Koalisiya meydana gəlmişdir.

1805-ci ilin Oktyabr ayında fransız-İspan birləşmiş donanmasının Trafalgar Dəniz Döyüşündə İngilis donanması qarşısında məğlub olması üzərinə Napolyon İngiltərə yerinə müttəfiqlərini düzə gətirmə yolunu seçmişdir. Fransız ordusunu Manş sahillərindən Orta Avropaya icra edən Napolyon, Ulm və Austerlitz döyüşü zəfərləriylə Avstriyanı və Napolini döyüş xarici buraxmışdır.

Sentyabr 1806 da Prusya ordusunu Jena döyüşündə, dərhal ardından da Rus ordularını Friedland döyüşündə təxribata uğratmışdır. İyul 1807 də Rus çarı I. Aleksandrla Tiltis andlaşması imzalanmış və Rusiya döyüşdən çəkilmək məcburiyyətində qalmışdır.

Eniş dövr

İmperatorluğu dövründəki mənfi ünsürlər İngilis donanmasının gücü, İspaniya və İtaliyada qohumlarını taxta keçirməsi, xalqın bu kəsləri istəməməsi və Fransaya bağlı dövlətlərdəki milliyyətçilik axınları oldu.

1810-cu ilin mart ayında Habsburg xanədanından ikinci yoldaşı Marie-Louise ilə evləndi, qanuni varisi Napolyon II, 1811də doğuldu.

I. Aleksandrla edilən andlaşma, Rusiyaya İngiltərəyə qarşı əsgəri harekata qədər çatacaq sanksiyalar tətbiq öhdəçiliyini gətirməkdədir amma I. Aleksandr, bu cür siyasətlərdən qaçınmışdır. Bunun üzərinə Napolyon, 1812 ili ortasında 453 min şəxsiyyət ordusuyla Rusiya Səfərinə girişmişdir. Borodino Döyüşündə General Kutuzov əmrindəki Rus ordusunu uduzmaya uğradan Fransız ordusu Moskvaya girmişdir.

Rus orduları Moskva gerilərinə çəkilmişdir və çar, bir barış andlaşmasına yanaşmaqdadır. Fransız ordusunun o günün texnologiyasıyla bu cür uzun ikmal xəttlərindən ikmal edilməsi, başqa sözlə qışı Moskvada keçirməsi qeyri-mümkündür.

Gedərək sərtləşən qış şərtlərində geri çəkilən Fransız ordusunu izləyən General Kutuzov, toplu bir hücuma girişməmiş, lakin davamlı tacıq etməkdən də geri qalmamışdır.

Napolyon, ordunun rəhbərliyini Joachim Murada buraxaraq Parisə döndü. İl sonunda bu ordudan Fransaya dönə bilən və döyüşəcək vəziyyətdə olan yalnız 10 min əsgəri qalmışdı.

Ordusunun böyük bir hissəsini Rusiya Səfəri əsnasında itirən Fransa, yeni bir ordu meydana gətirmənin çətinliklərinə dözmək məcburiyyətində qalmışdır. İstehsaldan çəkilən işgücü və artırılan vergilər, xalqı da Napolyona qarşı bir tutuma itələmişdir.

Bu dövrdə özünə qarşı təşkil edilən hökumət zərbəsini basdırdı və yeni bir ordu qurdu. Ancaq 1813 və 1814də nəşr/təzyiqlər artdı və xalq dəstəyi düşdü.

Rusiya uduzması və içdəki qarışıqlıqlar Koalisiya güclərini cəsarətləndirmişdir. Üstəlik Avstriya, aradakı qohumluq əlaqəsinə qarşı Koalisiya güclərinə qatılmışdır. 1813-cü ilin Oktyabr ayında Napolyonun Leipzig döyüşündə uğradığı uduzma onu iqtidarının sonuna yaxşıca yaxınlaşdırmışdır.

1814də düşmən orduları Paris qapılarına söykəndi. Napolyon imperatorluq taxtını buraxaraq Elbe adasına sürgünə göndərildi.

7 Mart 1815də isə taxtına geri döndü. Elbe adasından qaçdı və gizlicə Parisə döndü. Xalq dəstəyi təkrar yüksəldi. Beləcə Napolyon ikinci dəfə taxta çıxdı.

Bir ordu yığdı və Belçikaya hücum etdi. Ancaq iyun ayında İngilis və Prusya qüvvətləri tərəfindən Waterlooda böyük bir uduzmaya uğradı. Parisə dönüncə taxtına ikinci dəfə vidalaşmaq məcburiyyətində qaldı.

Amerikaya qaçmaq istədi, ancaq bunu bacara bilmədi və İngilislərə təslim oldu. İngilislər onu Atlantikdəki St. Helena adasına apardı. Son illərini bu kiçik adada keçirən Napolyon, 5 May 1821də 51 yaşındaykən öldü.

Cənazəsi 1840da Parisə gətirilə bildi və İnvalidesə basdırıldı. Napolyonun ölüm səbəbi isə bibi/hələ bir bilməcə. İddialardan biri xidmətçisi tərəfindən zəhərlənildiyi.