Türkiyə Tarixinin Önəmli Şəxsiyyətləri

Sultan V Mehmed Rəşad (1909-1918)

Abdülməcidin oğludur. 1844-cü ildə anadan olub. 1890 ildə ingilislərin köməyiylə qurulan və sultan aleyhdarı türk, rum, erməni, arnavud, yəhudi, bolqar, serb və yunan şəbəkələri tərəfindən dəstəklənilən İttihat və Tərəqqi Cəmiyyəti, 1909-cu ildə Sultan Abdulhəmidi taxtdan endirdilər və yerinə əllərində oyuncaq olan V Mehmed Rəşadı keçirdilər. Dövlət idarəsinə tamamilə hakim olan İttihatçılar istədikləri kabineti iş başına gətirirlər, istəmədiklərini isə vəzifədən uzaqlaşdırırdılar. Sultan Abdulhəmid tərəfdarı deyərək bir çox adamı edam etdirdilər. Hər kəs ölüm və həbs qorxusu içinə yaşayırdı. Hər vilayətdə zalımlar, üsyankarlar meydana çıxdı. Bunun nəticəsi olaraq Albaniyada üsyan hərəkatları başladı. İttihat və Tərəqqi mənsubları, Mahmud Şövkət Paşanın rəhbərliyi altında böyük bir ordunu Albaniyaya göndərmələrinə və bir çox qan tökülməsinə baxmayaraq, üsyanı yatırtda bilmədilər. Sultan Rəşad 16 iyun 1911-ci ildə Kosovaya getdi. Beş yüz min il əvvəl babası Muradı Hüdavendigarın zəfər qazandığı yerdə, yüz min arnavud ilə cümə namazı etdi. Sakitliyi təmin etdi. Mahmud Şövkət Paşanın iyirmi iki batalyonla edə bilmədiyini, Sultan Mehmed Rəşad bir gövdə nümayişi ilə təmin etdi.

Balkan millətləri arasında ixtilaf qalmadığından, Osmanlı Dövləti əleyhinə asanca birləşdilər. Bu birləşmə bir müddət sonra, 8 oktyabr 1912-ci ildə Balkan hərbini başladı. Məmləkəti müdafiəsinə vaxt tapa bilməyən komandirlərin əlində qalan Osmanlı Orduları, Karadağ, Bolqarıstan, Yunanıstan və Serbiya qarşısında məğrubiyyətə uğradılar. 30 may 1913-cü ilə qədər davam edən döyüş sonunda, Osmanlı Dövləti, Yenipazar, Libya, Girit, Rodos, Onikiada, Albaniya, Epir və Trakyayı itirdi. Ədirnə də Balkan dövlətləri əlinə düşsə də, müttəfiqlər arasında ixtilafdan faydalanılaraq geri alındı. Afrika qitəsi ilə əlaqə kəsildi. Osmanlıların Avropada çox kiçik bir torpağı qaldı.

Birlik və Tərəqqinin cahil idarəçiliyi nəticəsində Osmanlı Dövləti, Sultanın xəbəri olmadan bu dəfə dünyanın super dövlətlərinə qarşı Almaniya tərəfindən Birinci Dünya Müharibəsinə qatıldı (11 Noyabr 1914). Dörd il sürən bu müharibədə Osmanlı İmperatorluğu xeyli torpaq itirildi. Sultan Mehmed Rəşad, məmləkətin düşdüyü vəziyyətin iztirabı içərisində 3 iyul 1918-ci ildə vəfat etdi.

II Əbdülhəmid

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Abdulhəmid
Əbdülməcidin oğludur. 1842-ci ildə anadan olub.Osmanlı dövlətində idarəni ələ keçərən qərb oyuncağı olan bəzi paşalar, beşinci Muradın şüurunun pozulması üzərinə, dövlət işlərinə qarışmaması və tək millət məclisinin çıxaracağı qanunlara görə hərəkət etməsi şərtiylə, Əbdülhəmidi sultan elan etdilər.

Taxtdan çıxdığında Osmanlı Dövləti tam bir böhran içində idi. Çernoqoriya və Serbiyada aparılan müharibələr osmanlıların əleyhinə dönmüş, Bosniya və Hersoqovinada və Griddə qiyamlar başlamış, maliyyə böhranı son həddə çatmışdır. Bu vaxt sədrəzəm Mithət Paşa və yoldaşlarının istəyi üzərinə 23 dekabr 1876-cı ildə Birinci hökumət elan edildi. Qeyri müsəlmanların da iştirak etdiyi Məclisin ilk işi Rusiyaya hərb elanı oldu. Bu döyüş, Osmanlı Dövləti üçün bir fəlakət gətirdi. Ruslar İstanbul önlərinə qədər gəldi. Bir milyondan çox türk, Bolqarıstandan İstanbula köç etdi. Sülh istəyən Sultan Əbdülhəmid ilk iş olaraq dövləti parçalanma və yox olma yoluna doğru aparan Məclisi bağladı (13 fevral 1878) və dövlət idarəsini əlinə aldı. Ayastenfanos andlaşması ilə Osmanlı Dövləti, Makedoniya, Qərb Trakya, Kırklareli, Qars, Ərdahan və Batumu itirirdi. Ancaq İngiltərə ilə razılaşan Sultan Əbdülhəmid Kipr idarəsini onlara buraxmaq şərtiylə, yenidən yığdığı Berlin konfransında itirilən torpaqların bir qisiminə sahib oldu.

Sultan Abdulhəmid böyük məsələlər qarşısında böhrana düşən Osmanlı Dövlətini bundan sonra dahiyane bir siyasət, ədalət və qüdrətlə idarə etdi. İki yüz əlli iki milyon tutan dövlət borclarını yüz altı milyona endirdi. Məmləkətdə böyük bir abadlıq fəaliyyəti ilə təhsil və təhsil səfərbərliyi başlatdı. Çoxu şəxsi pulundan olmaq üzrə, məscid, məktəb, mədrəsə, xəstəxana, bulaq, körpü v s. (cəmi 1552) tikdirdi. Ölkənin dörd bir tərəfinə dəmiryolu xətti çəkdirdi. Yunanların Griddə üsyan qaldırması səbəbindən, Yunanıstana hərb elan etdi. Alman qərargahının geçilemez adlandırdıqları termopil keçidini 24 saatda aşan Osmanlı ordusu, Afina önünə çatdı.Yunanistanın tamamilə Osmanlı əlinə keçəcəyini anlayan Avropalı dövlətlər, sülhə məcbur etdilər və buna müvəffəq oldular.

Sultan Abdulhəmid yəhudilərin Fələstində bir Respublika qurma təşəbbüslərinin qarşısına çıxdı. Onların Osmanlı borclarını tamamilə silmək təkliflərini də rədd etdi. Fələstin torpaqlarının yəhudilərə satılmaması üçün lazımlı tədbirlər gördü. Şərq Anadoluda Erməni hərəkətlərinin qarşısını aldı və bölgədə asayişi təmin edib, Osmanlı hakimiyyətini gücləndirdi.

Sultan Abdulhəmidi taxtdan endirmədən Osmanlı Dövlətinin parçalanmasının və islamı yox edilməsinin mümkün olmadığını görən bütün daxili və xarici düşmənlər bu Türk Sultanına qarşı cəbhə açdılar, sui-qəsdlər tərtib etdilər. Beləcə otuz il dayanmış olan faciələr təkrar başladı. 31 mart 1908-ci ildə taxtdan endirilən II Əbdülhəmid Solonikiyə göndərildi (27 Aprel 1909) və 10 fevral 1918-ci ildə vəfat etdi.

V Murad

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan V Murad

Əbdülməsidin oğludur. 1840-cı ildə anadan olub. 30 may 1876-cı ildə Sultan Əbdüləzizin taxtdan endirilməsiylə Osmanlı sultanı elan edildi. Ancaq Dövlət işlərindəki bütün səlahiyyətlər Hüseyn Ovu, Kayserili Əhməd, Midhat və Rəşid paşaların əlində idi. Sultan Əbdüləzizə həddindən artıq dərəcədə kin saxlayan bu paşaların, əmisinə qarşı etdikləri ədəbsizliklər Sultan V Muradı çox üzdü. Səltənətinin beşinci günündə, yenə bu paşaların tərtibiylə, Sultan Əbdüləzizin faciəvi şəkildə şəhid edildiyini və anasına qarşı edilən hərəkətləri öyrənincə çox sarsıldı və bu fəlakət yolunun sonunu düşünməkdən ağlı pozuldu. Xüsusilə hadisələr qarşısında çarəsizliyi dövlətin sultanı olduğu halda əmisi və anasına kömək əlini uzada bilməməsi Murad Xanı pərişan edirdi. Həkimlərin səhv diaqnozu və müalicəsi də xəstəliyinin artmasına səbəb oldu. Digər tərəfdən qiyamı reallaşdıran paşalar, 15 iyun 1876-cı ildə Mithat Paşanın evində yığıncaq halında ikən, otağa girən hərb kolağası Çerkes Həsən bəy Hüseyn Ovu Paşa ilə nazır Rəşid Paşanı öldürdü. Yaralı olan Həsən Bəy sabahısı gün Bəyazıd meydanında asılaraq şəhid edildi. Sədrəzəm Rüşdi Paşa kimsəyə hesab vermədən dövləti idarə edirdi. Nəhayət 31 avqustda toplanan kabinet, Sultan Muradın taxtdan endirilməsinə qərar verdi. Şeyxülislam, Sultanın şüurunun yerində olmadığından buna icazə verən bir fətva hazırladı. Həkimlər Sultanın yaxşılaşmasının qeyri-mümkün olduğuna dair hesabat verdilər. Sabahısı gün Sultan Muradı taxtdan endidilər (31 avqust 1876). Eyni gün Osmanlı taxtına keçən Sultan II Abdulhəmidə hamı beyət etdi.

V Murad Çırağan Sarayına yerləşdi. Sultan Abdulhəmidin şəxsən maraqlanıb, zamanın məşhur həkimlərini göndərərək müalicə etdirməsindən sonra tamamilə yaxşılaşdı. V Murad, vəfat edənə qədər, iyirmi səkkiz il Çırağan Sarayında vaxtını oxumaq və nəvələrini oxutmaqla keçirdi. 28 avqust 1905-ci ildə, şəkər xəstəliyindən vəfat etdi.

Sultan Əbdüləziz (1861-1876)

II Mahmudun oğludur. 1830-cu ildə doğulub. Sultan Əbdülməcidin 25 iyun 1861-ci ildə ölümündən sonra taxta çıxdı.Bu sırada dövlətin vəziyyəti son dərəcə qarışıq idi. Maliyyə çətinlik son həddində idi. Karadağ, Hersek və Giritdə böyük qarışıqlıq hökm sürürdü. Avropa dövlətlərinin müdaxiləsini anlayan Sultan Əbdüləziz nəşr etdiyi bir fərmanla onların Tənzimat mövzusundakı narahatlıqlarını, nisbətən ortadan qaldırdıi. Maliyyə mövzulardakı çətinliyin səbəbindən gərəksiz xərclərin qarşısını ajdı. Rüşvət işinə qarışanları şiddətlə cəzalandırdı.

1862-ci ildə Karadağ bölgəsində baş verən üsyanı sərdarı Əkrəm Ömər Paşa olmaqla göndərdiyi bir ordu ilə yatırtdı. Misirə səyahət təşkil etdi. Getdiyi hər yerdə möhtəşəm mərasimlər və xalqın sevgi nümayişləri ilə qarşılanan Sultan, Misirin dövlətlə bağlılığını gücləndirdi. Osmanlı Dövlətindəki müsbət inkişafların qabağına keçmək istəyən qərbli dövlətlər Giriddə böyük bir üsyan qaldırdılar və adanın beynəlmiləl bir komissiya tərəfindən idarəsini istədilər. Bunu şiddətlə rədd edən Sultan Əbdüləziz, bəzi imtiyazlarla məsələni bir müddət üçün həll etdi.

Sultan Əbdüləziz , 21 iyun 1867-ci ildə Fransa, İngiltərə, Belçika, Prusya və Avstriyaya səfərə çıxdı. Sultanın bu səfəri ümumi barışın təmin edilməsində əhəmiyyətli rol oynadı. Avropa dövlətləri ilə olan münasibətlər yaxşılaşdı. Sultan Əbdüləziz, dövlət və millətin davamlılığı və dincliyi üçün gecə gündüz çalışarkən daxildə qərb pərəstişkarı və mason dövlət adamları hər cür siyasi nizam və intizamın pozulmasına səy edirdilər. Ziya Paşa, Namiq Kamal, Əli Süavi kimi yazarlar xalqı Sultana qarşı düşmənçiliyə təşviq edərkən, tərcüməçi Rüşdü, Hüseyn ovu və Mithat Paşalar da Sultanı taxtdan salmağı fikirləşirdilər. Necə ki gözlərini hakimiyyət ehtirası bürümüş bu dövlət adamları, 1875-ci ildə Bosniya-Hersek üsyanını və ardından baçlayan Rus hərbini fürsət bildilər. Əbdüləziz Xan, ssıkıntılar içində olmasına baxmayaraq Serbiyası qısa müddətdə məğlub etdi. Bolqarıstandakı qarışıqlıqları yatırtdı. Ancaq Hüseyn Ovu, Mithat, Redif və Süleyman Paşalar 30 may 1876-cı ildə sarayı əhatə edərək Sultanı taxtdan endirdilər.

Sultan Əbdüləziz ətrafıyla birlikdə müxtəlif təhqir və işgəncələrə məruz qaldıqdan sonra 1 iyun 1876-cı ildə Feriyə Sarayına köçürüldü. Ovu Paşa üç gün sonra, təhlükəsizlik səbəbiylə saray bağçasına yerləşdirdiyi adamlarına verdiyi əmrlə, Qurani Kərim oxumaqda olan Sultanın biləklərini kəsdirərək şəhid etdirdi.

I Əbdülməcid

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan Əbdülməcid (1839-1861)

II Mahmudun oğludur. 1823-cü ildə anadan olub. Atası II Mahmudun 1 iyul 1839-cu ildə vəfatından sonra, hələ 16 yaşında ikən Osmanlı taxtına çıxdı. Sultan Əbdülməcid, taxta çıxdığında Osmanlı Dövləti daxili və xarici böhranlarla qarşı-qarşıya idi. Osmanlı ordusu Nizipdə Məmməd Əli Paşa qüvvələrinə məğlub olmuşdu. İki gün sonra da Xain Fəvzi Əhməd Paşa Osmanlı Donanmasını Misirə aparıb təslim etdi. İngilislər bu sırada Osmanlı taxtında dövlət idarəsində təcrübəsiz bir sultan olduğunu fırsət bilərək hərəkətə keçdilər. Osmanlı Dövlətinə tam dəstək olmaq vədiylə Mustafa Rəşid Paşanı sədrəzəmliyə gətirtdilər. Paris və Londonda səfirlik edən Rəşid Paşa, bu müddət içərisində aldadılaraq şantaj edilmişdi. Necə ki iqtidara gəlir gəlməz ilk işi Tənzimat Fərmanını elan etmək oldu. (3 Noyabr 1839). Osmanlı Dövlətinin məhv dövrünə hesablanmış Tənzimat Fərmanı dövlətə və millətə çox baha başa gəldi.

Sultan Mahmudun açdığı irəli mədəniyyət yolu üzərinə mane olan tənzimat adamları. Avropa elminin və texnikasının yerinə səthi təqlidlər üzərində dayandılar. Beləcə elm və texnikada irəliləmə dayandı.

Mustafa Rəşid Paşa və yetişdirmələrinin Osmanlı Dövləti içində təxribatı qısa zamanda reallaşdırdığını görən İngilislər, Misir məsələsinin həllindən sonra Osmanlı Dövlətinin başına yeni narahatlıqlar açmağa başladılar. Mustafa Rəşid Paşa, İngilis və Fransız dəstəyi ilə 4 oktyabr 1853-cü ildə Rusiyaya hərb elan etdi. Ancaq Osmanlı Dövləti, Rusiya ilə döyüş edərkən, İngilislər, dünyadakı ikinci böyük islam dövləti olan Gürganiye Dövlətini yıxdılar. Hindistan, İngilislərin müstəmləkəsi vəziyyətinə gəldi. Sultan Əbdülməcid qərblilərin islamiyyəti məhv hərəkətini çox gec anladı. Rəşid Paşanı vəzifəsindən uzaqlaşdırdı. 1853-55-ci illərdə Rusiya ilə olan Krım hərbi müvəffəqiyyət ilə nəticələnməsinə baxmayaraq, döyüş xərcləri xarici borclara səbəb oldu. Osmanlı Dövlətinin döyüşü qazanmasında rol oynayan İngiltərə və Fransa, dövlət içində yeni islahatlar istədilər. Rəşid Paşanın yetişdirməsi Əli Paşanın İngilis və Fransız elçiləri ilə ortaq şəkildə hazırladıqları İslahat Fərmanı 1856-cı ildə elan edildi. Fərmanın tətbiqi bir çox yerdə böyük reaksiya verdi.1858-ci ildə Ciddədə qiyam baş verdi. Əflak, Boğdan və Karadağda müstəqillik hərəkətləri başladı. Dövlətin içinə düşdüyü faciəvi vəziyyət səbəbiylə, kədərindən vərəmə tutulan Sultan Əbdülməcid, 25 iyun 1861-ci ildə vəfat etdi.

II Mahmud

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Mahmud (1808-1839)

I Abdülhəmidin oğludur. 1786-cı ildə İstanbulda anadan olub. 28 iyul 1808-ci ildə Ələmdar Mustafa Paşanın köməkliyi ilə Osmanlı taxtına çıxdı.

Ələmdar Mustafa Paşanı sədrəzəmliyə gətirən II Mahmud, əvvəlcə üsyankarları ortadan qaldırdı. Yeni və müasir bir ordu qurdu. Yeniçəriləri itaət və intizam altına almaq üçün qanunlar qoydu. Ancaq bu inkişaflara qarşı çıxan yeniçərilər, 15 oyabr 1808-ci ildə böyük bir üsyan çıxararaq Ələmdarı öldürdülər. Sultan Makmud, yenilikləri dayandırmaq məcburiyyətində qaldı.

Sultan Mahmud daxili işlərlə məşğul olarkən, Əflak və Boğdana sahib olmaq istəyən ruslar, Osmanlı Dövlətinə soxularaq Əflak, Boğdan, Besarabya və Dobrucanı qısa müddətdə işğal etdilər. Balkanlarda Serb, Hicazda Vəhhabi üsyanları başladı və sürətlə genişləndi. Bu üsyanlar səbəbindən II Mahmud 1812-ci ildə ruslarla Bükreş andlaşmasını imzalamaq məcburiyyətində qaldı. Hurşid Paşa, qısa müddətdə Serb üsyanını yatırtdı. Kavalalı Məmməd Əli Paşa da Vəhhabi qiyamını yatırtmaq üçün göndərildi. Hicazı zəbt edən Vəhhabiler, Əhli sünnə müsəlmanlara işgəncə və zülmlər edir, dinə təhqirlərini dvam etdirirdilər. Məmməd Əli paşa, etdiyi silahlı mübarizələrdən sonra, mübarək diyarları Vəhhabilərdən təmizlədi. Zəfər xəbərinə çox sevinən II Mahmud, Misir qubernatoru Məmməd Əli Paşaya lütfkarlıq göstərdi. Sultan Mahmud 1821-ci ildə ortaya çıxan Bənövşəyiyə üsyanını qısa müddətdə yatırtdı, qiyamın başısı olaraq Patriarxı asdırdı. Sultan Mahmud bu hadisələr əsnasında yeni təlim və təhsil qaydalarını da rədd edən yeniçərlərin və sipahilərin fəsad ocağının ortadan qaldırılması əmrini verdi. Yeniçəri ocağının aradan qaldırılması xeyirli bir hadisə kimi qəbul edilərək, tarixə "Hadisəi Xeyiriyə" adıyla daxil oldu.

Osmanlı Dövlətindəki sürətli və müsbət inkişaf, Avropa dövlətlərini narahat edirdi. İngilis və fransızlar Osmanlı Dövləti içərisindəki Mustafa Rəşid Paşa kimi adamlara kömək vəd edib aldadaraq, Rusiya ilə hərbə sövq etdilər. Misir qubernatoru Məmməd Əli Paşanı da dövlətinə qarşı çıxartdılaM. Sultan mahmud bu vəziyyətdə imperatorluğu qurtarmağa çalışırdı. Bunlar arasında ən pisi Misir qubernatoru Memet Əli Paşanın etdiyi üsyan oldu. Bütün böhranlar qarşısında, iradəsi, səbri və cəsarəti qırılmayan Sultan, iztirabı içində 1 iyul 1839-da həyata gözlərini yumdu.

IV Mustafa

--------------------------------------------------------------------------------

IV Mustafa - Osmanlı sultanı (1807-1808). Sultan I Əbdülhəmidin oğludur. 29 may 1807-ci ildə III Səlim taxtdan endirilərək şahzadə Mustafa sultan elan edildi.

Üsyanın təşviqçisi kosa Musa paşa Sultan Səlim tərəfdarlarını bir-bir ortadan qaldırdı. İstanbuldakı üsyan rus cəbhəsindəki ordunun intizamını da pozdu. Orduda olan Sultan Səlim tərəfdarları, Rusçuk əyanı Ələmdar Mustafa Paşanın yanına sığındılar. Mustafa sədr-əzəm Həlmi Paşanın yerinə Çələbi Mustafa Paşanı sədarətə gətirdi. Osmanlı Ordusundakı bu qarışıqlıqdan faydalanan ruslar, Əflak və Boğdanda bəzi qalaları ələ keçirdilər. Ancaq bu sırada rusların Fransa imperatoru Napoleon qarşısında çətin vəziyyətdə qalmaları, sülh istəmələrinə səbəb oldu. 20 avqust 1807-ci ildə edilən sülhə görə ruslar Əflak, Boğdan və digər zəbt etdikləri yerlərdən çəkildilər.

IV Mustafa Rusiya ilə bağlanan sülhdən sonra, İstanbulda asayişi təmin edə bilmək üçün hərəkətə keçdi. Mustafa paşa əvvəlcə üsyankarların bir qisimini müxtəlif bəhanə və vəzifələrlə saraydan uzaqlaşdırdı. Ancaq zorbalarını tamamilə həzm edə bilmək üçün böyük bir gücə ehtiyac vardı. Bunun üçün Ələmdar Mustafa paşanın İstanbula gəlməsini istədi. Özünə sadiq 16 minlik qüvvə ilə hərəkətə keçən Ələmdar, Balqabaqçı Mustafanı öldürdərək başını sədrəzəmə göndərdi. Balqabaqçının öldürülməsi, saray əyanları və yeniçərilər arasında böyük təlaşa səbəb oldu. Daha sonra İstanbula girən Ələmdar, zorbaları ortadan qaldırmağa başladı. Bu sırada Ələmdarın tərəfdarları Sultan Səlimi təkrar taxta çıxarmaları üçün təhrikə başladılar. Bunu sezən sədrəzəm Çələbi Mustafa Paşa, özündən İstanbulu tərk etməsini istədi. Buna qarşılıq Ələmdar Mustafa Paşa 28 iyul günü on beş mindən çox əsgəri ilə Babı Əlini basdı. Sədrəzəmdən möhürünü aldı. Ancaq Səlimin yenidən taxta çıxması halında özlərini öldürdəcəyindən qorxan üsyankarlar və bəzi dövlət adamları, padşahdan III Səlim və Şahzadə Mahmudun öldürülmələri üçün fərman çıxartdırdılar. Necə ki zorla saraya girən Ələmdar, Səlim Xanın xəncər zərbələriylə şəhid edilmiş cəsədi ilə qarşılaşdı. Xidmətçilərinin köməyi sayəsində xilas olan şahzadə Mahmudu Sultan elan etdi. (28 İyul 1808). Mustafa Xan isə, Topqapı sarayına yerləşdirildi.

Mustafa Xan, ağıllı və tədbirli olmasına baxmayaraq, III Səlimin taxtdan endirilməsi və başlamış olduğu ıslahatların faciəvi aqibəti nəticəsində taxta çıxarıldığından, üsyançıların təsirində qaldı. Yeniçərilərin şox güclü olmaları səbəbindən üsyançıları cəzalandıracaq bir qüvvəni yanında tapa bilmədi və onların istəklərinə boyun əymək məcburiyyətində qaldı. İkinci Mahmudun səltənəti dövründən və islahatlarından məmnun olmayan bəzi dövlət adamları, yeniçəriləri təhrik etdilər. Ayrıca özlərinə yaxın gördükləri IV Mustafanı taxta keçirmək üçün hərəkətə keçdilər. Bu vəziyyət şeyxülislamın verdiyi fətva ilə Sultan Mustafanın öldürülməsinə gətirib çıxardı.

III Səlim

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan III Səlim (1789-1807)

III Mustafanın oğludur. 1761-ci ildə Topqapı Sarayında anadan olub.Əmisinin vəfatından sonra 28 mart 1789-cu ildə taxta çıxdı.

III Səlimin hökmdar olduğu sırada osmanlı-Rus və Avstriya hərbləri davam etməkdə idi. Xüsusilə Krımın Moskva işğalına düşməsi səbəbindən Səlim Xan çox kədərlənirdi.

Cəbhədəki sərdarlara fərmanlar göndərərək düşmənə qarşı mübarizə edilməsini və Krımdan çıxarılmasını istədi. Osmanlı ordusunun Rusiya və Avstriya cəbhələrində məğrubiyyət vəziyyətdə olması səbəbindən sədrəzəm "Əsgərlərdə cenk edəcək hal yoxdur" deyə cavab verdi. Bu xəbər üzərinə daha da kədərlənən və bu ordu ilə zəfər qazanılmasının mümkün olmadığını anlayan III Səlim, Avstriya ilə 1791-ci ildə Ziştov, Rusiya ilə də 1972-ci ildə Yaş müqavilələrini imzaladı.

Bu sırada Avropanın və xüsusiylə qonşularının Fransa qiyamı ilə məşğul olmalarını fürsət bilən Səlim Xan, dərhal islahat təşəbbüslərinə girişdi. Yeni nizami bir ordu qurdu. Avstriya, Fransa, Prusya və İngiltərə mərkəzlərinə göndərilən elçilər, məlumatlar yığaraq İstanbula hesabat verildilər.

Səlim Xan gecəli gündüzlü iş ilə qısa bir müddətdə reallaşdırdığı islahatların nəticələrini görməyə başladı. Misirı işğal edən Napolyonun 17 mart 1799-cu ildə Akka mühasirəsi nizamı ordusu tərəfindən qırıldı. Akka qarşısında ağır bir məğrubiyyətə uğrayan Napolyon, 22 avqust 1799-cu ildə Misiri də tərk etmək məcburiyyətində qaldı. 1803-cü ildə Ərəbistanda ortaya çıxan vəhhabi üsyanı yatırıldı. 1805-ci ildə Rusiya, Osmanlı Dövlətinin içərilərinə girməyə başladı. Osmanlı torpaqlarına girərək Hotin, Bender, Gili və Akkermanı ələ keçirdi. İngilislər Misirə hücum etdi. Lakin intizamlı və qüdrətli yeni Osmanlı orduları, İngilis və Ruslara qarşı hər cəbhədə üstünlük qazandılar.

Osmanlı ordusu cəbhədə müvəffəqiyyətlər əldə edərkən, üsyançılar III Səlimi da taxtdan endirdilər (29 may1807). Ələmdar Mustafa Paşa Səlimi təkrar taxta çıxarmaq üçün hərəkətə keçdisə də, daha cəld davranan üsyankarlar, Sultanı şəhid etdilər (28 iyul 1808).

I Əbdürhəmid

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Abdülhəmid (1774-1789)

III Əhmədin oğludur. 1725-ci ildə anadan olub. Sultan III Mustafaın vəfatından sonra, 21 yanvar 1774-cü ildə, 49 yaşında Osmanlı taxtına oturdu.

Osmanlı dövləti ən böhranlı dövrəsində taxta çıxan I Abdulhəmid, Rus hərbini qardaşı III Mustafa kimi ən az zərərlə bağlamağı düşünürdü. Həqiqətəndə altı il boyunca davam etməkdə olan Rus döyüşü Osmanlı dövlətinin əleyhinə olaraq inkişaf edirdi. Nəticədə Sultan Abdulhəmid, Kiçik Qaynarca Andlaşması ilə Krımın Osmanlı Dövlətindən ayrılması, Rusların Qaradənizdə donanma saxlamaları və ortodoks qoruyuculuğunu etmələri şərtlərini qəbul etmək məcburiyyətində qaldı. Bu müqavilənin ən agır maddələrindən biri Krımın Rusiyanın müdaxiləsinə açıq buraxılması idi. Bu səbəblə Ruaya ilə hər an sülh dövrünün pozula biləcəyini hesablayan Sultan Abdulhəmi, islahatlar üçün hərəkətə keçdi. Fransadan mühəndislər gətirtdi.. Topçuluğu inkişaf etdirildi.

Bu vaxt rus hadisələrindən isfadə edən Anadolu, Misir, Hicaz və Şamda baş verən üsyanları yatırtdı. İran qüvvələrini təcavüzləri lə başlanan döyüşlər Osmanlılarının zəfəriylə nəticələndi. Bəsrə ələ keçirildi. Rus təhlükəsinə qarşı Soğucak və Anapa qalaları quruldu. 1784-cü ildə Rusiya Krımdakı xanlıq çəkişmlərini fürsət bilərək bu ölkəyə girdi və minlərlə müsəlman və türkü qətl etdikdən sonra işğal etdiyini bidirdi. Rusların xanlığı işğal etmələri Türklər üçün unudulmaz bir iztirab qaynağı oldu. Bütün əhalisi Türk olan xanlığın itkisi Macarıstan və Orta Avropanın gedişinə bənzəmirdi. Bu itkiyə dözməyən I Abdulhəmid, 1787-ci ildə Rusiyaya hərb elan etdi. Rusların Avstriyanı da döyüşə razı salması, Osmanlı Dövlətini iki cəbhədə döyüşməyə məcbur etdi. Sərdar Böyük Yusuf Paşa rəhbərliyində olan Osmanlı ordusu, Avstriya qüvvələrini məğrubiyyətə uğratdı.Rus cəbhəsində isə komandirlər arasındakı rəqabətlər, məğrubiyyətə zəmin oldu. Ruslar Yaş və Hotin qalalarından sonra Özüyə də girdilər və burada tarixdə az rast gəlinən bir qırğın törətdilər.

Sultan I Abdulhəmid Özü Qalası ilə əlaqədar hesabatın oxunması əsnasında " Potemkin ad moskof şahzadəsi, qalada mövcud yirmibeş min müsəlmanı bilə istisna katleylemiş, uşaq, yaşlı, hamilə, əmzikli demədən cümləsini şəhid etmişdir." cümləsinə eçidincə, kədərindən iflic keçirərək vəfat etdi (28 mart 1789).

III Mustafa

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan III Mustafa (1757-1774)

III Əhmədin oğludur. 1717-ci ildə anadan olub. III Osmanın vəfatından sonra 30 oktyabr 1757-ci ildə hökmdar oldu. Taxta keçən kimi “Ədalətnamə” elan etdi. Xəzinəni zənginləşdirmək üçün tədbirlər gördü. Dövlətin maliyyəsinə zərər verən, zəhmətsiz qazanclar arxasında qaçan yəhudi və xristian tayfasının möhkəm idarə altına alınmasını təmin etdi. Osmanlı Dövlətini əsgəri baxımdan inkişaf etdirmək üçün topçu məktəbini etdi. Ordunun artan top ehtiyacına cavab vermək üzrə Hasköydə müasir bir top metaltökməsi quruldu. Bu iş üçün xüsusilə Fransız ordusunda xidmət görmüş olan Baron da Tottdan istifadə edildi. Donanma fəaliyyətləri ələ alınıb gəmi inşası sürətləndirildi.

Bu vaxt Urban quldurları həcc yolunu təhlükəyə salmışdı. Bu hadisələrə səbəb olan Məni Hərb qəbiləsi şiddətlə cəzalandırıldı. Üsyan edən Əflak başçısı tutularaq həbs edildi. Dəliol, Qars, Karaman, Aydın, Kipr, Bosniya və Karadağda meydana gələn intizamsızlıqlara qarşı tədbirlər görüldü.

III Mustafa xarici siyasətdə daim təmkinli hərəkət edərək sülh və sakitliyi mühafizə etdi. Fransa və Prusya arasında yeddi il davam edən döyüşlərə tərəflərin təhriklərinə baxmayaraq qatılmadı. Osmanlı Dövlətini bu dövrədə döyüşdən uzaq tutan dövlət adamları arasında xüsusilə Sədrəzəm Böyük Ragıb Paşa əhəmiyyətli bir yer tutmaqdadır. Necə ki Ragıb Paşadan sonra dövlət idarəsində söz sahibi olan paşalar arada daimi olaraq bir ixtilaf olan Rusiya ilə hərbə meyl edirrdilər(1769). Osmanlı qüvvələri başlanğıcda Krımda və Tuna boylarında ağır məğrubiyyətə uğradılar. İbrail, Bender, Kefe, Yenikale və Kerç kimi müstahkem yerlərr Ruslar tərəfindən işğal olundu. Rus donanması Bulaq limanında tutduğu Osmanlı donanmasına basqın edərək yandırdı.

Bu məğlubiyyətlər üzərinə idarədə dəyişikliklər edən III Mustafa , Silahdar Məmməd Paşanı sədrəzəmliyə, Cəzairli Həsən Paşanı Kapitanı Dəryalığa, Muhsinzade Məmməd Paşanı Vidin səraskerliyinə, Krım Xanlığına da III Səlim Girayı gətirdi. Bu təyinatlar və fərmanlarla vəziyyəti düzəltməyə müvəffəq olan Sultan Mustafa, Rusların Tuna Boylarındakı irəliləməsini dayandırdı.1772-ci ildə başlayan sülh görüşmələri müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi. Yenidən başlayan döyüşlərdə Rusların Dobruca və Şimal-şərq Bolqarıstandakı Osmanlı qəsəbələrini aldıqdan sonra ağla sığmaz barbarlıqlarla müsəlman xalqını kiçik körpələrə çatana qədər, müxtəlif işgəncələrlə öldürmələri Sultan Mustafanın kədərdən xəstələnməsinə və 21 yanvar1774-cü ildə bir cümə günü günorta azanı oxunarkən həyata gözlərini yummasına səbəb oldu.

III Osman

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan III Osman (1754-1757)

II Mustafanın oğludur. 1699-cu ildə anadan olub.

13 dekabr 1754-ci ildə böyük qardaşı Sultan I Mahmudun vəfatından sonra taxta çıxdı.

Sultan III Osmanın qısa sürən səltənət dövrəsi sülh və sakitlik içərisində keçdi. 1755-ci ildə Rus sərhədindəki bəzi hadisələr bu dövlətlə ixtilafa gətirib çıxaracaq kimi görünsə də, hər iki tərəf sülhü pozmadı. Misirdə Məmluklülerin üsyan hərəkətlər, qısa müddətdə yatırıldı. Sultan ayrıca hadisələrdə laqeydliyi görülənləri vəzifələrindən uzaqlaşdırıldı. Sədrəzəm Bahir Mustafa Paşanın yerinə Həkimoğlu Əli Paşa gətirildi.

İran hərbləri səbəbindən dövlətin nüfuz boşluğundan istifadə edərək quldurluğa başlayan levedler, Anadoluda xalqa böyük əziyyətlər verirdilər. Bu qarışıqlıq III Osman dövründə daha da artdı. Sultan, Həkimoğlu Əli Paşanı onların üzərinə göndərərək şiddətlə cəzalandırdı.

Sultan III Osman, hakimiyyətinin üçüncü ilində, 29 ktyabr 1757-ci ildə vəfat etdi.

I Mahmud

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Mahmud (1730-1754)

II Mustafanın oğludur. 1696-cı ildə Ədirnə Sarayında anadan olub. III Əhmədin qiyamla səltənətdən endirilməsindən sonra, 2 oktyabr 1730-cu ildə taxta çıxdı. Sultan Mahmud səltənətənin ilk günlərində dövlətin əhəmiyyətli mövqelərini əllərinə keçirmiş olan üsyankar Xəlil və adamlarını şiddətlə cəzalandırdı. Beləcə İstanbulda təhlükəsizlik və asayişi təmin etdikdən sonra, əmisi zamanında başlayan İran hərbləriylə məşğul olmaq imkanını tapdı. 30 iyul 1731-ci ildə Kirmanşah alındı. 15 sentyabrda Kurican səhrasında İran qüvvələri məğrubiyyətə uğradıldı. Urmiyə və Təbriz ələ keçirildi. İran Şahının sülh istəməsi nəticəsində Yanvar1732-ci ildə Əhməd Paşa andlaşması imzalandı. Buna görə Araz çayı iki dövlət arasında hüdud qəbul edilərək, Rəvan, Gəncə, Naxçivan, Bitlis, Şirvan və Dağıstan Osmanlılara, Təbriz, Kirmanşah, Həmədan, Luristan və Ərdələn əyalətləri isə İrana qaldı. Ancaq 1733-cü ildə İranda iqtidarı ələ keçərən Nadir Şah, Osmanlıların əlinə keçən bölgələri geri almaq üçün təkrar döyüşə başladı. 1735-ci ildə Arpaçayda edilən müharibəni Osmanlılar itirdi. Gəncə, Tiflis və Rəvan İranın əlinə keçdi. Osmanlı Dövlətinin şərqdə İran ilə mübarizəsini fürsət bilən Avstriya və Rusiya da iki cəbhədən hərəkətə keçdilər. Azak qalasını ələ keçərə ruslar, Gözleve, Kılburun və Urkapını da işğal etdilər. 12 iyul 1737-ci ildə hərəkətə keçən Avstriya ordusu isə, Bosniya, Serbiya və Əflaka girdi. Bu məğlubiyyətlər Sultan Mahmudı son dərəcə üzdü. Sədarətə gətirdiyi Muhsinzadə Abdullah Paşanı Rusiya üzərinə, Həkimoğlu Əli Paşanı da Avstriya üzərinə səfərə göndərdi. Muhsinzadə sürətli bir hərəkətlə Özü və Kılburun qalalarını ələ keiərərkən, Həkimoğlu Əli Paşa isə Banyalukanı əhatə edən Avstriya qüvvələrinə böyük bir zərbə endirdi. Döyüşdə Avstriya qüvvələrinin əsgər zayiatı 60 minə çatdı. Həkimoğlu Paşanın bu zəfəri İstanbulda böyük bir sevincə gətirib çıxardı. Bu zəfərlər üzərinə Avstriya və Rusiya barış istəmək məcburiyyətində qaldı. Nəhayət 18 sentyabr 1739-cu ildə Belqrad andlaşmasıyla Avstriya ilə Tuna və Sova çayları hüdud kəsildi. Rusiya isə Azak qalasında donanma saxlaya bilməyəcəkdi. Avropa dövlətləriylə razılaşmalar təmin edən I Mahmud, yenidən İran üzərinə döndü. Nadir Şah, bu vəziyyət qarşısında Osmanlılarla Sıxarı Şirin andlaşması ilə sülh bağlamağa məcbur oldu(1746).

Çətin bir dövrdə sultan olmasına baxmayaraq ölkə içində və xaricində dincliyi təmin edən, Osmanlı Dövlətinə əzəmət dövrü yaşadan I Mahmud, 13 dekabr 1754-ci ildə xəstəliyinə baxmayaraq çıxdığı Cümə namazından dönərkən, Dəmirqapıda at kürəyində vəfat etdi.

III Əhməd

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan III Əhməd (1703-1730)

IV Mehmedin oğludur. 1673-cü ildə anadan olub. 22 avqust 1703-cü ildə Ədirnədə taxta çıxdığı zaman, 30 yaşının içində idi. Sultan Əhməd əvvəlcə 1703-cü ildə Ədirnə hadisəsində üsyan çıxaranları tək-tək cəzalandırdı. Dövlətin daxili işlərini düzəltdi. 1711-ci ildədə İsveç kralı XII Şarl (Dəmirbaş) ruslara məğlub olub, Osmanlılara aid Ozi qalasına sığındıqda, ruslar Türk sərhədini pozdular. Osmanlı dövləti Rusiyaya hərb elan etdi. Aprel 1711-ci ildə Baltaçı Məmməd Paşa əmrindəki Osmanlı ordusu Çar ordusunu Prut çayı kənarında qarşıladısa, yeniçərilərin artan itaəttsizliyi səbəbindən müqvəffəqiyyət qazana bilmədi. Nəticədə Osmanlılara təslimi şərtiylə sülh imzalandı. Ancaq Ruslar andlaşma şərtlərini yerinə yetirmədilər. Sultan Əhmədin Osmanlı Ordusunun təkrar hücuma keçməsindən sonra, Çar andlaşmaya riayət etmək məcburiyyətində qaldı və səfərdən imtina edildi. Əli Paşa 1714-cü ildə qaradağlıların üsyan etməsi üzərinə Bənövşəyiyə səfərinə çıxdı və Karlofça andlaşmasıyla Venediklere keçən bütün qalaları bir-bir fəth etdi. Osmanlıların zəfərindən narahatlığa düşən Alman Avstriya İmperatorluğu bu fəthləri tanımadığını bildirdi. Bu vəziyyət iki dövlət arasında hərbə gətirib çıxardı. 1716-cı ildə Petervaradında edilən sagvaşı Osmanlıların üstün bir vəziyyətdə ikən, döyüşün ən şiddətli anında Sədrəzəm Kürəkən Əli Paşanın vurularaq şəhid düşməsi səbəbindən məğlub oldular. Bu məğlubiyyətin sonunda imzalanan Pasarofça andlaşmasıyla Belqrad və Semendre Avstriyada qalmaq üzrə Sova çayı sərhəd qəbul edildi. III Əhməd Xan əlli il davam edən döyüşlər sonunda köhnələn ordunu qüvvətləndirmək, ölkə üçün dincliyi təmin etmək, abadlıq fəaliyyətlərinə sürət vermək, beləcə dövləti ən yüksək səviyyəyə çıxarmaq istəyirdi. Bu dövrədə İran ilə edilən döyüşlər sonunda Gəncə, Naxçıvan, Xoy, Salman, Kirmanşah və Nihavənd kimi şəhərlər fəth edildi. 1730-cu ildə Müdirə Xəlil adlı şəxs ətrafına yığdığı adamlarla üsyan etdi. Yeniçərilərin də hadisələrə qoşulması üsyanın böyüməsinə səbəb oldu. İbrahim Paşa, iki kürəkəni ilə boğularaq öldürüldü. Artıq qan tökülməsini istəməyən sultan Üçüncü Əhməd, 2 oktyabr 1730-cu ildə taxtı bir çox nəsihətlə qardaşı oğlu Mahmuda təslim etdi.

Səltənətdən çəkildikdən sonra elm və ibadətlə məşğul olan Sultan Əhməd , 1 iyul 1736-ci ildə, 63 yaşında ikən vəfat etdi.

II Mustafa

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Mustafa (1695-1703)

IV Mehmedin oğludur. 1664-cü ildə İstanbulda anadan olub. Əmisi II Əhmədin 6 fevral 1695-ci ildə vəfatından sonra 31 yaşında taxta çıxdı. Gənc Sultan çalışqan və vətən sevgisiylə dolu idi. Sultan Mustafa, Qanuni Sultan Süleyman kimi şəxsən ordusunun başında səfərə çıxmaq istəyirdi. Dövlət adamları Sultanın səfərə çıxması üzündən böyük xərclər lazım olacağını və zəfər qazanmadıqda adının məğlub bir hökmdara çıxacağını bildirdilər. Sultan Mustafa; " Mənə xəzinə lazım dəyil. Quru çörək yeyərəm. Vucudumu din uğruna fəda edərəm. Hər nə məşəqqət ərz olunsa səbr edərəm və dözərəm. Xidmətimi başa çatdırmıyınca səfərdən dönməm" deyərək qəti qərarını bildirdi. Nəhayət 30 avqust 1695-ci ildə Sultan Mustafa Avstriya işğalındakı Macarıstanı qurtarmaq üçün ilk səfərinə çıxdı. 9 sentyabrda Lipva qalasını alındı. 22 sentyabrda Lagos qalası yaxınında Temes suyu kənarında olan Avstriya ordusunu məğrubiyyətə uğratdı. Lagos Osmanlıların əlinə keçdi. Bu vaxt ordunun ikinci bir qoluda Sabeş qalasını zəbt etdi. II Mustafa ordunun başında İstanbula döndü. xalq bu böyük zəfər üçün şənliklər etdi. Sultan, Avstriya üzrinə ikinci səfərinə 20 aprel 1696-cı ildə çıxdı. Osmanlı ordusu Belqrada çatdığında düşmən qüvvtlərinin Temeşvarı muhasirə altına aldığı xəbəri gəldi. Osmanlı ordusu, düşməni Olaş suyu kənarında yaxaladı. Edilən müharibədə Avstriyalılar məğlub oldu. Əmrləri döyüşdə öldü. Sultan, Avstriyaya son və qəti bir zərbənin vurulması üçün geniş bir səfərin hazırlayırdı. Ancaq 17 iyun 1677-ci ildə bu məqsədlə edilən səfərdə, sədrəzəm Məmməd Paşa ilə Böyük Cəfər Paşanın Sultanı səhv yola çəkmələri Zente məğrubiyyətinə səbəb oldu. Bu arada Venedik, Rusuya və Lehistan birlikdə də hücuma keçdilər. Padşah sülh istəmək məcburiyyətində qaldı. Uzun görüşmələrin sonunda imzalanan Karlofça andlaşmasıyla (1699) Ərdəl və Mcaristanın böyük hissəsi Osmanlılar əlindən çıxdı. Azak qalası Ruslara qaldı. Xəncəri tərəfindən, Ukranya və Podolya əyalətlərinin isə Lehistan götürdü. Bu geniş torpaq parçalarının Osmanlılar əlindən çıxmasının izləri çox dərin oldu. Osmanlılarının ədalətli idarəsinindən ayrılmaq istəməyən 1400 macar ailəsi göz yaşları içərisində Türk torpaqlarına köçdülər. Sultan Mustafa Karlofça andlaşmasından sonra islahatlar aparmağa başladı. Donanmada kalyon sisteminə keçildi. Ayrıca bir qanunnamə elan edildi. Bəzi dövlət adamlarının təhriki ilə başlayan qiyam sonunda Sultam Mustafa 22 avqust 1703-cü ildə taxtdan endirildi. Xəstəliyi ilə döyüşən olan Sultan, nəhayət 20 dekabr 1703-cü ildə vəfat etdi.

II Əhməd

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Əhməd (1691-1695)

Sultan İbrahimin oğludur. 1643-cü ildə anadan olub. 21 İyun 1691 də taxta çıxdığı zaman 49 yaşında idi. Sultan II Əhməd, taxta çıxdıqdan sonra ilk olaraq, Avstriya üzərinə gedən Sərdar Fazıl Mustafa Paşaya fərman göndərərək sədarətinin və səfərin iddiamını dilədi. Fazıl Mustafa Paşa, 20 iyulda Belqradaya çatan Osmanlı Ordusunu, Krım qüvvələrinin gəlməsini gözləmədən və hərb məclisinin qərarına zidd olaraq Petervaradin önlərində olan Avstriya Ordusu üzərinə apardı. Şiddətli keçən hərbin ilk anlarında Osmanlı Ordusu üstün vəziyyətdə ikən sərdarın vurularaq şəhid düşməsi səbəbindən, vəziyyət Osmanlılar əleyhinə döndü. Beləcə Salankamen döyüşü uduzuldu. Bu döyüşdə tarixçilərin, alim, dindar, alicənab, ağır və ədalətli bir kimsə olaraq səciyyələndirdikləri, yaxşı bir dövlət adamı və komandır olan Fazıl Mustafa Paşanın şəhid düşməsi, Osmanlılar üçün ən böyük itkin olmuşdur. Salankamen məğlubiyyətindən sonra, Lipva və Varat qalaları Avstriyalılar tərəfindən işğal olundu. Vəziyyəti uyğun görən Lehistan qüvvətləri Kameniçe qalasını muhasirə edib, İsakçı ətrafına qədər gəldilər. 1693-cü ildə Avstriyalılar Əflak və Boqdana təkrar hücuma başladılar. Yanovanı işğal edən düşmən qüvvətləri, Belqradı muhasirə etdilər. Ancaq sədrəzəm Bozoklu Mustafa Paşa sürətlə gələrək Yanovanı aldı və və Belqradı muhasirədən qurtardı. Osmanlı Ordusunun müvəffəqiyyətlərinə baxmayaraq Avstriyalıların hücumları bitmək bilmirdi. Venedik donanması Saqqız adasını işğal etdi. 1695-ci ilin ilk günlərində İstanbuldan hərəkət edən Osmanlı donanması, Hüseyn Paşanın böyük qəhrəmanlığı sayəsində Saqqız boğazındakı Qoyun adaları ətrafında Venedik donanmasına böyük tələfat verdi. Venedikli admiral, gəmisiylə birlikdə suda batdı. Qoyun adaları zəfərindən sonra, Türk donanması Saqqıza əsgər çıxarıb, ələ keçərdi. Ancaq Sultan II Əhməd Saqqızın fəth xəbərini bilmədən 6 fevral 1695-ci ildə, əlli iki yaşında Ədirnədə həyata gözlərini yumdu.

II Süleyman

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Süleyman (1687-1691)

Sultan İbrahimin oğludur. 1642-ci ildə anadan olub. IV Mehmedion taxtdan endirilməsi üzərinə, 8 Noyabr 1687-ci ildə Osmanlı Sultanı oldu. Sultan II Süleyman, taxta çıxdığı zaman, Osmanlı ordularında Vyana məğrubiyyəti ilə başlayan torpaq itkisi davam edirdi. Venedik, Bənövşəyiyə yarımadasını işğal etmiş, Avstriya, Uyvar və Estergonun ardından 160 illik Türk yurdu Buduna girmişdi. Macarıstanda Türk hakimiyyəti sona çatmaq üzrə idi. Dövlətin düşdüyü məğlubiyyətlər xəzinə gəlirinə mənfi təsirlər edir və Anadoludakı quldurluq hərəkətlərini qızışdırırdı. Dövlət içindəki qarışıqlıqlar və Macarıstanın, Belqradın əldən çıxması Sultan II Süleymanı çox üzdü. Əmr dinləməyən və bir çox qalanın düşməsinə səbəb olan Osman Paşanın qətlinə fətva verildi. Avstriya cəbhəsi sərdarlığına Rəcəb Paşa təyin edildi. Sultan, ordunun başında Ədirnədən Sofiyaya qədər gəldi və hərəkatı şəxsən buradan idarə etməyə başladı. Tuna kənarında Qladova və Orsova qalalarını düşməndən geri alındı, Vişeqradı muhasara edən on iki minlik ordu Avstriya qüvvələrini məğrubiyyətə uğratdı. 1689-cu ildə Fazıl Mustafa Paşanın sədarətə gətirilməsinin ordu üzərindəki təsiri çox müsbət oldu. Mustafa Paşa ilk iş olaraq bir ədalətnamə nəşr edərək məmləkətin ümumi əhvalını yoluna qoydu. Gördüyü təcili tədbirlərlə xəzinəyə illik 4000 kisə fazka pul təmin etdi. Ordunu intizamlı və intizamlı bir hala gətirdi. Fazıl Mustafa Paşa, 1690-cı ildə Avstriya səfərində düşmən qüvvətlərini məğlub edərək Musa şkivi və Niş şəhərini aldı. Osmanlı Dövlətinin qərbdə ən əhəmiyyətli sərhəd qalası olan Belqradı altı günlik bir mühasirədən sonra fəth etdi. Bu zəfərlər Osmanlı ölkəsində böyük sevincə səbəb oldu.

II Süleyman, 22 iyun 1691-ci İstanbula yaxın Yonca bulaq ətrafında vəfat etdi.

IV Mehmet

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan IV Mehmed (1648-1687)

I İbrahimin oğludur. Atası İbrahim üsyankarlar tərəfindən taxtdan endiridikdən sonra 8 avqust 1648-ci ildə sultan oldu. Bu sırada yeddi yaşında idi. Təhsil və təliminə səltənəti zamanında da davam etdi. Sultan IV Mehmetin uşaqlığından istifadə edən dövlət addımlarındakı kəslər, idarədə daha çox söz sahibi ola bilmək üçün mübarizələrə başladılar. Bu vəziyyət zaman zaman üsyanların çıxmasına və dövlət işlərinin pozulmasına səbəb oldu. Xəzinə boşaldı. 1652-ci ildə sədrəzəmliyə gətirilən Tarhuncu Əhməd Paşa ilk olaraq maliyyə çətinliyi önləmək üçün tədbirlər gördü. Ancaq xərclərin qısılması bəzi dövlət məmurlarının xoşuna gəlmədi və müxtəlif böhtanlarla Tarhuncunu vəzifədən uzaqlaşdırdılar. 1654-ci ildə Quru Murad Paşa əmrindəki Osmanlı donanması, Çanaqqala boğazı çıxışında Venedik donanmasını məğlub etdi. Bu sırada maliyyə çətinliyi önləmək üçün, pul paylanmasının azlığı, yeniçərilərin qiyamına gətirib çıxardı. Sonda saray ağaları edam edildi Mərkəzdəki bu qarışıqlıqlar Anadoluya və ölkənin digər əyalətlərinə də sıçradı. Venedik qarşısında Osmanlı donanması məğrubiyyətə uğradı. Venedikliler Bozcaada və Limni kimi əsgəri əhəmiyyəti çox olan adaları əhatə edərək ələ keçirdilər. Sultan, 1656-cı ildə, bu müvəffəqiyyətsizliklər üstündə sədrəzəm Boynuəyri Məmməd Paşanın yerinə böyük səlahiyyətlərlə təcrübəli vəzir Körpülü Məmməd Paşanı təyin etdi. Körpülü Məmməd Paşanın ilk işi İstanbulda asayişi təmin etmək oldu. Daha sonra donanmanı gücləndirərək Bozcaada və Limnini geri aldı. 1658-ci ildə Ərdəl üsyanını yatırtdı və Yanova qalasını fəth etdi. Növbəti il Anadoluda Abaza Həsən Paşa qiyamını yatırtdı. Məmməd Paşanın 30 oktyabr 1661-ci ildə vəfatından sonra yerinə oğulu Fazıl Əhməd Paşa gətirildi. 1663-cü ildə Avstriya səfərinə çıxan Əhməd Paşa, Uyvar və Yanıkkaleni fəth etdi. İki dövlət arasında Vasvar andlaşması imzalandı. 1672-ci ildə Lehistan səfərinə çıxan IV Mehmed, Belgrada qədər gəldi. Fazıl Əhməd Paşa bu səfərdə Podolya ilə Ukraynanın fəthini reallaşdırdı və bu səfər əsnasında xəstələnərək vəfat etdi. Yerinə Merzifonlu Quru Mustafa Paşa keçdi(1676). 1678-ci ildə Rus səfərinə çıxan Mustafa Paşa, Çehrin qalasını geri aldı. Ertəsi il Sultan ordusunun başında şəxsən ikinci səfərə çıxdı. Ancaq Rusların barış istəmələri üzərinə Bağçasarayda andlaşma imzalandı.

IV Mehmed dövrünün ən əhəmiyyətli siyasi hadisəsi Vyana mühasirəsidir. Şiddətlə cərəyan edən muhasirə müvəffəqiyyətsizliklə nəticələndi və Quru Mustafa Paşa vəzifəsindən alınaraq yerinə İbrahim Paşa gətirildi.

Vyana məğrubiyyətindən sonra Avstriya, Venedik, Lehistan orduları ümumi hücuma keçərək Macarıstan torpaqlarını, Buduni, Dalmaçyakıyılarını, Patras, Korent və İnebahtı kimi əhəmiyyətli qalaları zəbt etdilər. Bu hadisələr əsnasında ordu da üsyanlar baş verdi və Sultan IV Mehmet 8 noyabr 1687-ci ildə taxtdan endirilərək yerinə qardaşı Süleyman gətirildi. Bundan sonra Ədirnədəki sarayını iqamət edən Mehmet, 6 yanvar 1693-cü ildə vəfat etdi.

I İbrahim

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I İbrahim (1640-1648)

I Əhmədin oğludur. 1615-ci ildə anadan olub. Böyük qardaşının gənc yaşda ölümünə heç cür inana bilmədi. Sultan olduğunu bildirən anasına və paşalara: "Allahu təala padşah qardaşımızın ömürünü uzun etsin. Bizə sultanlıq lazım deyil. Padşah qardaşımızın ömürünə duaçıyıq." dedi. Ancaq anası və dövlət adamlarının israrı ilə böyük qardaşı sultan IV Muradın naşını gördükdən sonra taxt otağına keçdi. "Əlhəmdülillah. Ya Rəbbi! Mənim kimi zəif bir qulunu bu mövqeyə layiq gördün. Səltənət günlərimdə millətimi xoş hal et və bir-birimizdən hoşnud et" deyə dua edərək 9 fevral 1640-cı il tarixdə taxta oturdu.

Sultan İbrahimin taxta keçdinin ilk ilində Mirgünoğlu hadisəsi baş verdi. IV Muradın İran səfəri əsnasında Rəvan qalası komandiri olan Əmr Mirgünoğlu, qalanın fəthindən sonra bağışlanılaraq Əmircanda oturmasına icazə verilmişdi. Səfeh, ayaş və əxlaqsız bir kimsə olan Mirgünoğlu, Sultan IV Muradın ölümünü fürsət bilərək bölücü və dağıdıcı təbliğatlar ilə müsəlmanları aldatmağa başladı. Bu fəaliyyətləri üzərinə Sultan İbrahim yerində bir qərarla onu edam etdirdi. Hürufilər və mülhidlər, bundan ötəri Sultan İbrahimə düşmən oldular. Müxtəlif böhtanlarda atdılar. Bu yalana və uydurma hekayələrə inananlar bu müsəlman Türk sultanına bilməyərək dəli deyə böhtan atmaqdadırlar.

İbrahim bundan sonra xarici məsələlərilə maraqlanmağa başladı. 1637-ci ildə Ruslar tərəfindən işğal olunan Azak qalası üzərinə bir ordu göndərdi. Ruslar qalanı təslim etdilər. 1641-ci ildə Osmanlılar Bavyera içlərinə qədər irəlilədi. Şimal Bavyeradakı bəzi qəsəbələr Osmanlı hakimiyyətini qəbul etdilər. İmperator Ferdinand Osmanlı fəthlərini qəbul edərək Zitvatoruk andlaşmasını yenilətməyə müvəffəq oldu.

Digər tərəfdən Malta Saint-Jean cəngavərlərinin fürsət tapdıqca Türk ticarət gəmilərinə hücum etmələri üzündən, Sultan İbrahim onların ən böyük sığınacağı olan Krit adasının fəthini əmr etdi. 20 İyun 1645-ci ildə Saqqız adasından dənizə daxil olan Osmanlı donanması, 17 iyulda Xana limanını fəth etdi. Xananın Osmanlılar tərəfindən fəthi, Avropada böyük əks səda oyatdı. Almaniya və İtaliya, əsgər göndərərək Venedikə kömək etmək qərarı aldı. Bu sırada Xana mühafizəsinə gətirilən dəli Hüseyn Paşa, hərəkata davamla Resmo qalasını ələ keçirdi.

1647-ci ildə Quru Musa Paşanın ölümü ilə Sədarət mövqeyinə gətirilən Həzar-pare Əhməd Paşanın diqqətsiz və ədalətsiz davranışları əleyhdə böyük üsyanı özü ilə gətirdi. Bu vaxt hürufilərin Sultan İbrahim əleyhinə etdikləri böhtanlar da hədəfinə çatmışdı. Necə ki Həzar-pare Əhməd Paşa əleyhinə olaraq başlayan üsyan, Sultan İbrahimin də taxtdan endirilməsiylə nəticələndi. Taxta oğulu IV Mehmed çıxarıldı. Sultan İbrahim həyatda rahat yaşaya bilməyəcəyi səbəbindən, 18 avqust 1648-ci il tarixdə özünü şəhid etdirdi.

IV Murad

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan IV Murad (1623-1640)

I Əhmədin oğludur. 1642-ci ildə İstanbulda anadan olub. Hələ on bir yaşında ikən 10 sentyabr 1623-cü ildə Osmanlı taxtına çıxdı.

IV Murad hökmdarlığının ilk illərində itirilən torpaqları geri almaq istədi. 1634-cü ilin baharında Lehistan səfərinə çıxdı və Lehistan dərhal Sultanın şərtlərini qəbul edərək bir müqavilə bağlamağa müvəffəq oldular. 1635-ci ildə İran səfərinə çıxan Sultan, Rəvan və Hoy qalalarını aldıqdan sonra, Təbrizə girdi. Növbəti il ən böyük arzusu olan Bağdadın fəthi üçün təkrar İran üzərinə səfərə çıxdı. Şəhər əhatə edilərkən, Sultana İmamı əzəmin türbəsini ziyarət etmək təklif edildikdə; "Bağdad, pozğunların murdar ayaqlarıyla çirklənərkən, gedib o uca imamı ziyarətdən həya edərəm" cavabını verdi. Şiddətlə cərəyan edən vuruşmalar sonunda müharibənin 39-cu günü Bağdad fəth edildi. Müsəlmanların ən mübarək mövqelərindən olan İmamı əzəminn türbəsini ziyarət edən Sultan, qurbanlar kəsdirib, içərisini ipək xalçalar, qiymətli şallar və qızıl, gümüş şamlarla bəzətdirdi. Növbəti il İranla Sıxarı Şirin andlaşması imzalanmış və bu andlaşma kiçik dəyişikliklərlə günümüzə qədər davam etmişdir.

Sultan IV Murad, İran səfərinin üzərindən çox keçmədən daha əvvəl tutmuş olduğu Damla xəstəliyindən xilas ola bilməyərək 8-9 fevral 1640-cı ildə, 28 yaşında ikən vəfat etdi.

II Osman

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Gənc Osman (1618-1622)

I Əhmədin oğludur. 1604-cü ildə İstanbulda anadan olub.

26 fevral 1618 günü atasının yerinə taxta keçən əmisi I Mustafanın taxtı buraxmağa məcbur olması səbəbindən Osmanlı sultanı oldu.

II Osmanın taxta çıxışının ilk aylarında İran ilə barış andlaşması imzalanaraq hərbə son verildi. Beləcə şərq sərhədini təhlükəsizliyini təmin edən Gənc Osmanın hədəfi məmləkəti 1617-ci ildən bəri məşğul edən Lehistan məsələsini həll etmək idi. Bu sırada Boğdan başçısı Gratiani də Osmanlıya qarşı çıxmışdır. Gratiani Lehistana sığındı və böyük dəstək gördü. Bu dövlətdən aldığı 50-60 minlik bir qoşunla Osmanlı torpaqlarına hücum etdi. Ancaq Özü bəylərbəyi olan İskəndər Paşa, sürətlə hərəkətə keçib bu qüvvətləri Dövrlə çayını keçərkən məhv etdi. Düşmən ordusundan 120 top qənimət olaraq alındı.

Sultan Osman, Lehistanı ələ keçirib, Baltik dənizinə çıxmaq, orada bir donanma quraraq, Atlas Okeanına keçib Avropa xristianlığını, həm Aralıq dənizi, həm okean donanmalarıyla mühasirəyə almaq məqsədiylə 21 may 1621-ci ildə Cümə namazı etdikdən sonra səfərə çıxdı. 01 sentyabr 1621-ci ildə Hotin önünə çatdı və qala dərhal mühasirəyə alındı. Ancaq 35 gün davam edən müharibələrdə qala bir neçə dəfə alınma vəziyyətinə gəldisə də yeniçərilərin itaətsizliyi və dövlət adamları arasındakı çarpışma, qəti nəticənin əldə edilməsinə mane oldu. Ancaq nogay tatarlarının bəyi Kantəmir Mirzə ilə Krım xanının oğlu Nurəddin, Lehistan içlərinə qədər gedərək, bir çox qənimətlərlə geri döndülər. Qış mövsümünün gəlməsilə Lehistanla barış edilərək geri döndü.

Lehistan səfərində tam müvəffəqiyyət əldə edə bilməyən Sultan, bəzi islahatlar etmək istəyirdi. O, padşahın əmrlərinə itaət edən bir ordu qurmaq istəyirdi. Eyni zamanda sarayda da əsaslı dəyişikliklər barədə düşünürdü. Ancaq onun bu islahat fikirlərinə qarşı çıxanlar oldu. Sultanın getmə arzusunu bəhanə edən yeniçərilərlə sipahilər qiyam qaldırdılar. Əvvəlcə Sultanın həccə getməkdən imtina etməsi istəyiylə başladılan üsyan, daha sonra bəzi dövlət adamlarının kəlləsinin istənməsiylə böyüdü. Nəticədə Sultan Mustafanın ikinci dəfə taxta keçirilməsiylə sona çatdı.

Üsyan əsnasında Sultan Osmanı ələ keçirənlər ağır və pis sözlərlə Orta Məscidə apararaq orada həbs etdilər. Gənc padşahın məruz qaldığı təhqirin həddi hesabı yox idi. II Osman Xana qarşı vəziri əzəm Davud Paşanın tərtibiylə on bir cəllad hücum etdi. Gənc Osman, güclü qüvvətli olduğundan bunlarla uzun müddət çarpışdı, lakin içlərindən birinin çiyininə vurduğu bir balta zərbəsi ilə yerə yıxıldı və boğularaq şəhid edildi. (20 may 1622).

I Mustafa

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Mustafa (1617-1618, birinci dəfə); (1622-1623, ikinci dəfə)

III Mehmedin oğludur, 1591-ci ildə anadan olub.

Böyük qardaşı I Əhməd vəfatından sonra 22 noyabr 1617-ci ildə ilk dəfə xanədanın ən yaşlı mənsubu olaraq taxta çıxarıldı. Sultan Mustafa dövlət məsələləri ilə maraqlanmadığı üçün, taxta keçdikdən 96 gün sonra 26 fevral 1618-ci ildə, taxtdan endirərək yerinə Gənc Osmanı çıxardılar.

Ancaq yenilik tərəfdarı olmayanların təhrikləri nəticəsində üsyan edən yeniçərilərin 19 may 1622-ci ildə Gənc Osmanı taxtdan endirmələri, Sultan Mustafanın ikinci dəfə taxta keçirilməsinə gətirib çıxardı. Bu sırada Sultan Osmanın vəziri əzəm Quru Davud Paşa tərəfindən şəhid etdirilməsi böyük qarışıqlıqlara səbəb oldu. Sultan Mustafa , Davud Paşanı yerinə Mere Hüseyn Paşanı gətirsə də, üsyanlar sona çatmadı. Ərzurum bəylərbəyi Abaza Məmməd Paşa baş qaldıraraq, bölgəsindeki yeniçərilərin bir qisimini öldürtdü. Gənc Osmanın intiqamın alıram deyə and içən Abaza, İstanbula gəlmək üçün yola çıxdı. Lakin qış gəldiyi üçün Niğdeyə çəkildi. Anadoludakı üsyanlar və Gənc Osmanın şəhid edilməsi hadisəsinə adı qarışan sipahilər, xalq nəzdində qazandıqları nifrəti silmək üçün bir divan yığıncağı əsnasında qiyam qaldıraraq Sultan Osmanın qatillərinin tapılmasını istədilər. Bunun üzərinə Quru Davud Paşa və Kaləndəroğlu deyilən kəslər tutularaq edam edildilər.

Digər tərəfdən Osmanlı Dövlətinin iç qarışıqlıqlarından istifadə etmək istəyən Lehistan kazakları, daha əvvəl imzalanan andlaşma şərtlərinə uyğun gəlməyərək şayka adı verilən kiçik gəmi ilə Osmanlı sahillərinə hücum etdilər. Kazakların üzərinə göndərilən Qaradəniz sərdarı Kürəkən Rəcəb Paşa, kazakları təqib ederek Rilgra qarşısında bir çox gəmilərini batırdı və 21 gəmini zəbt edərək, beş min əsir ilə İstanbula döndü.

İstanbuldakı qarışıqlıqlar və Anadoluda meydana gələn üsyanlar Osmanlı Dövlətinin başında daha qüdrətli, əzimkar və ağıllı bir padşahın omasını lazımlı edirdi. 1623-cü ildə sədarətə gətirilən sədrəzəm Kemankeş Əli Paşa, Şeyxülislam Yəhya Əfəndi və digər dövlət əyanları toplanaraq Sultan Mustafanın artıq səltənət başında qalmaması lazım olduğu barəsində qərara gəldilər. Necə ki verilən fətva ilə 10 sentyabr 1623-cü ildə Sultan Mustafa ikinci dəfə taxtdan endirildi və yerinə IV Murad keçdi. Sultan Mustafa 20 yanvar1639-cu ildə Topqapı Sarayında vəfat etdi.

I Əhməd

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Əhməd (1603-1617)

III Mehmedin oğludur, 1590-cı ildə Manisada anadan olub.I Əhməd Xan, taxta çıxdığı zaman dövlət, İran və Avstriya ilə hərb halında idi. Uzun sürən savaşlar nəticəsində ölkədə asayiş pozulmuş və ətraflarına otuz-qırx minlik qüvvə toplamış cəlalilər, dövlətin başına bəla olmuşdur..

1604-cü ildə sərdarlığına təyin olunan Məmməd Paşanın rəhbərliyi ilə Arxadan və Hatvan, sonra qurudan və dənizdən muhasirə etdiyi bir Macar qalası olan Vaç geri alındı. 1605-ci ildə təkrar səfərə çıxan Məmməd Paşa, Sultanın əmri ilə Estergon üzərinə getdi və 35 günlük muhasirədən sonra qala fəth edildi. Avstriya barış istədi. 1606-cı ildə Avstriya cəbhəsinə göndərilən sədrəzəm Quyuçu Murad Paşa, döyüşə son verərək Zitvatorok andlaşmasını imzaladı.

Qərbdə zəfər qazanılıb barış təmin edilərkən, şərqdə Rəvan qalası tamamilə Şah Abbasın əlinə keçmiş idi. İran səfəri sərdarlığına gətirilən Çağalazadə Sinan Paşa, yollarda yeyəcək təmininin çətinləşməsi və yeniçərilərin həddindən artıq itaətsizlikləri üzündən istədiyi nəticəni əldə edə bilmədi.

I Əhməd Kuyucu Murad Paşanı Cəlalılər üzərinə göndərdi. Murad Paşa 1607-ci ildə Canbolatoğlunun ordusunu məğrubiyyətə uğratdı. 1608-ci ildə cəlalilər Anadolu və Şimal Suriyadan çıxarıldı. Quyuçu Murad Paşa, Anadolunu cəlali narahatlığından qurtardıqdan sonra, İran işini ələ aldı. Təbrizə qədər irəliləyən Murad Paşa səfər mövsümünün keçməsi və Şahında barış istəməsi üzərinə Diyarbəkirə döndü. Görüşmələr sürərkən Murad Paşa vəfat etdi. Yerinə keçən Nasuh Paşa zamanında Osmanlı-İran barışı reallaşdı. Ancaq İranın barış şərtlərini yerinə yetirməməsi üzərinə təkrar başlayan döyüş, I Əhməd Xanın 1617-ci ildə vəfatına qədər davam etdi.

III Murad

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan III Murad (1574-1595)

II Sultan Səlimin oğludur. 1546-cı ildə Manisanın Bozdağ yaylağında anadan olub.

Osmanlı sultanlarının on ikincisi və islam xəlifələrinin yetmişyedincisi. 1546-cı ildə doğuldu. 15 dekabr 1574-cü ildə atasının vəfatından sonra Manisadan İstanbula gələrək 22 dekabr 1574-cü ildə Osmanlı taxtına çıxdı.

1575-ci ildə Venedik, 1576-cı ildə İran (Səfəvi) və 1577-ci ildə də Avstriya ilə köhnə sülh andlaşmalarını yenilədi. 1578-ci ildə Osmanlı torpaqlarındakı dağıdıcı və bölücü fəaliyyətləri səbəbindən İrana səfər açdı. Bu səfər əsnasında xüsusilə Özdəmiroğlu Osman Paşa İran qüvvələrini məğlubiyyətə uğratdı. Azərbaycan, Tiflis, Nihavənd və Həmədan bölgələri Osmanlı hakimiyyətinə qatıldı. Bu sırada Portuqaliyalılar Osmanlı himayəsi altında olan Fasa böyük qüvvətlərlə hücum etdilər. Portuqaliya ordusunu qarşılamaq vəzifəsi Divanı Sultan tərəfindən Ramazan Paşaya verildi. Ramazan Paşa Vadis Seyl düzənliyində Portuqaliya ordusunu böyük bir məğrubiyyətə uğratdı. Portuqaliyaların ölüləri arasında kralları, böyük zadəganları və dövlət adamları da vardı. Bu zəfərin ardından Rəvan fəth edildi. İranla 1590-cı ildə İstanbulda sülh andlaşması imzalandı. 1592-ci ildə Osmanlı Dövləti ilə Avstriya arasındakı andlaşma pozuldu. Nəticədə Avstriya ilə on üç il davam edən savaş başlandı. Sultan III Murad 1595-ci ildə vəfat etdi.

II Səlim

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Səlim (1566-1574)

Qanuni Sultan Süleymanın oğludur. 1524-cü ildə anadan olub.Atası Qanuni Sultan Süleymanın Sigetvarın fəthi əsnasında vəfat etməsindən sonra Kütahyadan İstanbula gələrək 30 sentyabr 1566-cı ildə taxta çıxdı. Osmanlı Dövlətindəki səltənət dəyişikliyindən istifadə etmək istəyən dövlətlər sülh edə bilmək üçün elçilərini İstanbula göndərirdilər. Səlim uzun görüşmələrdən sonra Avstriya ilə səkkiz illiyinə andlaşma imzaladı. (17 fevral 1567). Buna görə Qanuninin Sigetvar səfərində zəbt etdiyi yerlər Osmanlı Dövlətinə qalacaq və Avstriya imperatoru hər il Osmanlı Dövlətinə 30.000 macar qızılı vergi verəcəkdi. İran (Səfəvilər) ilə edilən bir andlaşma ilə də Amasiya sülhü yeniləndi.

Osmanlı Dövləti, Suriya və Misiri aldıqdan, Şimal Afrikanın bir çox yerlərinə sahib olduqdan sonra Kipr adasının alınması bir zərurət halını almışdı. Beləliklə İkinci Səlim bütün hazırlıqlarını tamamladıqdan sonra Mustafa Paşanı Kipr Sərdarlığına təyin etdi. Mustafa Paşa bütün Avropa dövlətlərinin kömək etmələrinə baxmayaraq 1 avqust 1571-ci ildə Kiprin fəthini tamamladı. Ancaq Osmanlı Donanması 7 oktyabr 1571-ci ildə Avropa Donanmasına qarşı girişdiyi müharibəni itirdi. Döyüşdə gəmilərinin böyük hissəsini itirən Osmanlılar, növbəti il dənizə daha böyük bir donanma endirməyi bacardılar. Bu səbəbdən Avropalıların müvəffəqiyyəti uzun çəkmədi.

13 sentyabrda 1574-cü ildə Tunis tamamilə Osmanlıların əlinə keçdi. Sultan Səlim Tunis məsələsinin həllindən sonra çox keçməmiş 15 dekabr 1574-cü ildə xəstələnərək vəfat etdi.

Sultan Süleyman Qanuni

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Süleyman Qanuni (1520-1556)

Sultan Səlimin oğludur, 1495-ci ildə anadan olub. Atasını vəfatı ilə də 30 sentyabr 1520-ci ildə, 26 yaşında ikən Osmanlı taxtına çıxdı. Qanuni Sultan Süleyman, Belgradın fəthi(1521) ilə Orta Avropanın, şovalyelerin əsası olan Rodosun zəbti (1522) ilə də Aralıq dənizi hakimiyyətinin qapılarını dövlətinə açdı. 1526-cı ildə yüz minlik ordusu və 300 qədər top ilə Mohaç düzənliyində Macar ordusuyla qarşılaşdı. Bu vəziyyətdə bayraqlarını açıb əllərini səmaya doğru qaldıran Sultan; "Ya Rəbbi! Sənin qüdrət və himayəni diləyir, həzrəti Məhəmmədin ümmətinə köməyini niyaz edirəm." deyə yalvardı. Tarixin bu ən böyük savaşında düşmən ordusunu məğlub edən Qanuni, 20 sentyabrda Macarıstanın paytaxtı Buduna girdi. 1529-cı ildə Vyana muhasirə edilsə də, mühasirə etmə vasitələrinin gətirilməməsi və qış mövsümünün yaxınlaşması səbəbindən nəticəsiz qaldı. 1532-ci ildə Alman səfərinə çıxan Qanuni, Vyananı arxada buraxaraq Gratz, Marburg, Gunss və daha bir çox Alman şəhərlərini zəbt etdi. Yeddi ay Avropada gəzdiyi halda imperator qarşısına çıxmağa cəsarət edə bilməyincə geri döndü.

1534-ci ildə Səfəviler üzərinə səfərə çıxan sultan, Bağdad və Basranı zəbt etdi. Yürüşlərinə davam edən Qanuni, 1535-ci ildə Təbrizi zəbt etdi. 1537-ci ildə İtaliya səfərinə çıxaraq, Otrantoya qədər irəlilədi.

Qurularda dünya hakimiyyətini əlinə keçirən Qanuni Sultan Süleyman, Barbaros Xeyirətdin Paşa vasitəsiylə dənizlərdə də Osmanlı Dövlətinin gücünü göstərirdi. Necə ki bu böyük dəniz komandiri Avropa donanmasını 27 sentyabr 1538-ci ildə Prevezedə məhv edərək, müstəsna bir zəfərlə Aralıq dənizidə tam bir Türk hakimiyyəti qurdu. Qanuni Süveyşdə qurduğu donanma ilə də Qırmızı dənizi və Ərəbistan sahillərini təhlükəsizlik altına aldı və avropalıları Hindistan sahillərindən uzaqlaşdırmağa başladı.

1543-cü ildə Estergon, Nis və İstolni-Belgradı, 1551-ci ildə Trablusgarbı i və 1553-cü ildə Naxçıvanı zəbt etdi. Qoca və xəstə bir halda ikən 1566-cı ildə yenə cihada çıxan bu böyük Türk sultanı, Sigetvar qalasının zəbti əsnasında top səsləri arasında 72 yaşında ikən vəfat etdi.

I Səlim

--------------------------------------------------------------------------------

Yavuz Sultan Səlim (1512 – 1520)

II Bəyazidin oğludur. 1470-ci ildə Amasiyada doğulub. Atası II Bəyazid sultan olduqdan sonra, dövlət idarəçiliyini öyrənməsi üçün Trabzona qubernator təyin olundu. Bəyazidin son zamanlarında oğulları arasında səltənət çəkişməsi başladı. Yeniçərilər, qəhrəmanlığına və cəsarətinə heyran olduqları Yavuz Səlimin tərəfini tutdular. 1512-ci ildə Bəyazid, taxtı Səlimə verməyə məcbur oldu. Sultan Səlim hələ Trabzon qubernatoru ikən, Şah İsmayılın(1502-1524) Osmanlı Dövləti üçün çox böyük bir təhlükə ifadə etdiyini düşünürdü. 24 aprel 1512-ci ildə atasının yerinə keçincə də ilk səfərini Səfəviler üzərinə etdi. 23 avqust 1514-ci ildə Çaldıran düzənliyində Səfəvi ordusuyla qarşılaşdı. Odlu silahların üstünlüyü sayəsində Osmanlılar zəfər qazandı. Cənubi Anadolu Osmanlıların əlinə keçdi. Sultan Səlim ikinci səfərini Məmlukler üzərinə etdi. Məmlüklar öncə Mərcidabikdə (1516), sonra da Ridaniyədə (1517) məğlub oldular. 1516-cı ildə Hələb, Dəməşq və Fələstini,1518-ci ildə Misiri tutdu.1518-ci ildə İspaniya donanmasını ağır məğlubiyyətə uğradaraq Əlcəzairi tutdu. Bütün ərəb ölkələri Osmanlı hakimiyyətinə daxil oldu. Osmanlı İmperatorluğunun ərazisi Sultan Səlim hakimiyyəti dövründə 2,5 dəfə artdı

İki böyük səfərin zəfərlə nəticələnməsindən sonra xüsusilə donanma fəaliyyətinə sürət verən Yavuz, dövrün böyük alimi Kamal-Paşazadəyə niyyətinin yəni Avropa fəthi olduğunu bildirmişdi. Ancaq bu səfərinə tutulduğu amansız xəstəlik mane oldu və 1520-ci ildə vəfat etdi.

II Bəyazid

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Bəyazid (1481 - 1512)

Amasyada valilik vəzifəsində olan zaman atası Fatih Sultan Məhəmmədin vəfatı zamanı (1481) İstanbula gələrək padşah oldu. Qardaşı Cem Sultan onun padşahlığını qəbul etmədi ve üsyan etdi. Taxt üstündə davada məğlub olan Cem sultan Rodos Adasındaki Sen Jan şovalyelerinə iltica etdi. Daha sonra Avropaya göndərildi. İtaliyanın Neapol şəhərində vəfat edən Cem Sulatanın cənazəsi daha sonra Bursaya gətirildi.

II Bəyazid, Boğdan səfərinə çıxdı və Qaradəniz qırağında Kili və Akkerman qalalarını fəth etdi. Daha sonra Mora yarımadasında Venediklilərin əlində olan İnebahtı Modon Koron və Navarin qalaları fəthedildi. İspaniyadakı son Müslüman dövlət olan Beni Ahmer Dövlətinin 1492də yıxılmasından sonra II Bəyazid buradakı Müsləman və Yəhudiləri qurtarmaq için Kemal Reis vəzifəsinə qoydu. Kemal Reis minlərcə Müsləman və Yəhudini Şimali Afrika ilə Osmanlı torpaqlarına köçürtdü. Yəhudilər 1992-ci ildə Türk torpaqlarına gəlmələrinin 500-cü ilini qeyd etdilər.

II Bəyazid dövründə böyük fəthlər olmadı çünki qardaşı Cem Sultan Avropalıların əlindəydi. Onun dövründə şəhərlər abad edildi. Bugün İstanbul Üniversitetinin önündəki meydana adını verən Bəyazid Camiini o tikdirdi. İstanbulda zəlzələ səbəbiylə zərər görən binaları təmir etdirdi. 1512-ci ildə taxtı oğlu Yavuz Sultan Səlimə vermək məcburiyyətində qalan II Bəyazid Dimetoka şəhərinə gedərkən yolda vəfat etdi.

Fateh Sultan Məhəmməd

--------------------------------------------------------------------------------

Fateh Sultan Məhəmməd Ədirnədə doğuldu. Atası Sultan II Murad, anası Hüma Xatundur.

Fateh Sultan Məhəmməd uzun boylu, dolğun yanaqlı, əyri burunlu, qüvvətli əzələli bədənə malik bir sultan idi. Öz dövrünün elmlərinə sahibdi və yeddi xarici dil bilirdi. Alim, şair və sənətkarları tez-tez yanına toplayar, onlarla söhbət etməyi xoşlayardı. Fatieh Sultan Məhəhəmməd soyuqqanlı və cəsur insan idi. Dahi sərkərdə və idarəçi, Fateh oxumağı çox sevəri. Farsca və ərəbcəyə çevrilmiş dini və fəlsəfi əsərləri oxuyardı.

1466-c ildə Ptolomey xəritəsini tərcümə etdirərək xəritədəki adları ərəbcə yazdrmışd. Hansı din və məzhəbə aid olursa olsun bütün alimləri qorumaqda və onlara əsərlər yazdırmaqda idi. Elmə böyük əhəmiyyət verən Sultan Məhəmməd kənar ölkələrdə yaşayan alimləri İstanbula gətizdirdi. Necəki, böyük astronomiya alimi Əli Quşçu onun zamanında İstanbula gəldi.

Fateh Sultan Məhəmməd 1481-ci ilə qədər sultanlıq etdi və 25 dəfə şəxsən cihad səfərində iştirak etdi. Təmkinli və verdiyi qərarlar qətiyyətlə yerinə yetirən bir şəxsiyyətə sahib idi. Dövlət idarəsində olduqca sərt idi. Döyüşlər zamanı çox cəsur olar və hər hansı pozulmanın qabağını almaq üçün irəli atılaraq şəxsən əskərləri təşviq edərdi.

20 yaşında Osmanlı xəlifəsi olan Sultan II Məhəmməd İstanbulu fəth edərək 1100 illik Şərqi Roma İmperiyasını ortadan qaldıraraq Fateh ünvannı qazandı. Hz. Rəsulullahın (s) hədisi-şərifində müjdələdiyi İstanbulun fəthini gerçəkləşdirərək böyük komandan olmağı bacaran Fateh Sultan Məhəmməd, düşmənlərə İslamın gücünü göstərən həqiqi sərkərdə və dövlət adamı idi. Bu böyük insan 1481-ci ildə may ayının 3-də vəfat etmişdir.

I Murad

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Murad (1360-1389)

Orxan Qazinin oğludur. Orxan Qazi öləndən sonra Ankara ahiləri şəhəri yenidən ələ keçirdilər. I Murad qoşunu toplayaraq Ankara üzərinə hücum etdi və şəhəri geri aldı. 1363-cü ildə Çorlu və Lüləburgazı ələ keçirdi. Komandanlarından Evranos Bəy və Haci İlbəyi də Malkara, Kəşan, İpsala, Dədəağac və Dimatokanı Osmanlı torpaqlarına qatdılar. Bundan sonra Ədirnə üzərinə yürüş başlandı. Ədirnə fəth edildi. Ədirnənin fəthi ilə Bizansın Avropa ilə qurudan əlaqəsini kəsildi. Dövlətin paytaxtı Ədirnəyə keçirildi. Kızılağac, Yanbolu, İhtiman, Samokov, Aydos, Karinabat, Sozapol və Hayrabolu da alındı. Bolqar kralı Osmanlı himayəsinə keçdi. Bacısı şahzadə Mariyanı I Murada verdi. Çirməndəki savaşda Serblər yenildi və 1371-ci ildən Serblər Osmanlıların himayəsinə keçdi. I Murad Bursaya dönüb oğlu Bəyazidi Süleyman Şahın qızıyla evləndirdi. Kütahya, Tavşanlı, Simav və Əmət gəlinin çehizi olaraq Osmanlılara verildi. Akşəhər, Yalvaç, Yenişəhər, Karaağac və Əğridir Həmidoğlu Hüseyin Bəydən satın alındı. 1385-ci ildə Timurtaş Paşa, İstip, Manastır və Ohri vilayətlərini ələ keçirdi. Bolqarıstanda Sofiya Osmanlı hakimiyyətinə keçdi. Serb və Bosniya kralları, Xorvat və Albaniya şahzadələri Osmanlılara qarşı birləşdi və 30.000 nəfərlik bir orduyla Timurtaş Paşanı Plosnik deyilən yerdə məğlub etdilər. Bundan yararlanmaq istəyən Avropalılar, Xaçlı Birliyi qurdular. I Murad, hələ bu birləşmədən öncə Əli Paşa ilə Bolqar kralını və Dobruca şahzadəsini məğlub edərək, onların Xaçlı Birliyinə qoşulmasını önlədi. 1388-ci ilin əvvəlində I Murad Rumeliyə keçdi və iki ordu Kosovada qarşılaşdı. Xaçlı Birliyi döyüşdə yenildi. Savaşdan sonra I Murad, 1389-cu ildə bir Serb tərəfindən şəhid edildi.

II Murad

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan II Murad (1421-1451)

I Mehmedin oğludur. 1415-ci ildə təcrübə qazanması və dövlət rəhbərliyinə hazırlanması məqsədiylə Amasiya sancaqbeyliyine göndərildi. Bu vəzifədə ikən 1420 – ci ildə vəzir- əzəm Bayezid Paşa ilə birlikdə Börklüce Mustafa və Torlak Kamal üsyanlarını yatırtdı. Atasının 1421-ci ildə vəfatından sonra taxta çıxdı. 1421-1444 -cü və 1446-1451-ci illəri arasında iki dəyişik dövrundə padişahlıq etmişdir. Muradın illəri üsyanları yatırtmaqla keçdi. Murad 47 yaşında ikən 3 fevral 1451-ci ildə vəfat edib.

Atilla

--------------------------------------------------------------------------------

ATİLLA
(400-453)

Hun (macar) türklərinin ən tanınmış hökmdarı Atilla dünyanın yetişdirdiyi ən böyük sərkərdə və dövlət adamlarından biridir. Doğum və ölüm tarixləri təxmini olaraq 400-453-cü illər arasında olub. Şərqi Rusiya, Ruminiya, Yuqoslaviya, Macarıstan, Avstriya, Çexoslavakiya və orta Almanıyanı öz hakimiyyəti altına alaraq imperatorluğunu Bizans sərhədlərinə qədər dayadı.
Xarakteri: Qot tarixçisi Enordana görə qısa boylu, geniş kökslü, başı, gözləri kiçik, saqqalı seyrək, burnu yastı, rəngi qaraymış. Hamını özünə çəkən təbiəti, tərif edilməz bir qüvvəti varmış. Şəxsiyyətinin qüvvətilə bütün ətrafdakıları heyran edərmiş.
Bütüb təbəsi ondan çox qorxar, fəqət bu qorxu zalımlara qarşı duyulan qorxu deyil, üstün cəhətli keyfiyyətləri qarşısında duyulan sayqıymış (hörmətmiş).
Atillanın adı hər kəsi qorxuya salarmış, çünki ən kiçik yamanlıqdan dəhşətli hirslənər, həmin vaxtda döyüşə təhrik edərmiş. Beləcə istədiyi bir çox şeyləri savaşsız da əldə etmişdir. Diktator olmaqla bərabər sadə idi. Mədəniyyətə də böyük qiymət verib. İstila etdiyi şəhərdəki mədəniyyət əsərlərinə əl vurdurmamışdır. Sadəliyi də sevərdi. Qonaqlarına qızıl, gümüş qablarda yemək qoyduğu halda, özü taxta qablarda yeyərmiş. Geyimi də bəsit, fəqət təmizmiş. Qızıl kəməri özündən əvvəlkilər kimi möcüzələrlər süslənmiş (bəzədilmiş) deyilmiş. Başlıca əyləncəsi ov olub. Fala qarşı da marağı varmış.
Atillaya qərb qaynaqlarında “Flakellüm Dei” (Tanrının qılıncı) deyirlər. Onların inamına görə Atilla günahlara batmış olan xristianlığı cəzalandırmaq üçün tanrı tərəfindən göndərilmişdir. Atilla adı ətrafında bir çox əfsanələr uydurulmuşdur.
Məzarının harda olduğu bilinmir. Lakin Macarıstanda olduğunu irəli sürən tarixçilər vardır.

I Mehmet

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan I Mehmed (Çələbi Sultan Mehmed) (1413-1421)

İldırım Bəyazidin oğludur, 1379-cu ildə anadan olub. Ankara döyüşündən (1402) sonra parçalanan Osmanlı torpaqlarını yenidən bir idarə altında birləşdirmək üçün qardaşları Süleyman, İsa və Musa Çələbilər (1402-1413) ilə mübarizə etdi. Ən son 1413-cü ildə Palçıqlı mövqesində, Musa Çələbi qüvvətlərini məğrubiyyətə uğratdıqdan sonra, Ədirnədə taxta çıxdı. Beləcə Osmanlı Dövlətini qarşılaşdığı bu böyük böhrandan qurtararaq dövlətin birliyini təmin edən Çələbi Sultan Mehmed, ilk olaraq əldən çıxan torpaqları geri almağa çalışdı. 1414-cü ildə Anadolu üzərinə gedərək Aydın oğulu Cüneyd Bəyin əlindən Qayacıq, Nif və İzmiri aldı. Karamanoğullarına aid Konyanı muhasira və zəbt etdi (1415). Daha sonra edilən andlaşmaqla Konyanı Karamanoğullarına buraxan Sultan, Beypazarı, Sivrihisar, Akşehir, Yalvaç və Beyşehir qalalarını ölkəsinə qatdı. Taxt mübarizəsinə girən və Saxta Mustafa kimi tanınan qardaşı Mustafa Çələbini uduzmaya uğratdı. Mustafa Çələbi qaçaraq Bizans İmperatoruna sığındı. Bu hadisədən qısa bir müddət sonra Sultan, Ədinədə xəstələndi və çox keçmədən də 26 may 1421- ci ildə vəfat etdi

İldırım Bəyazid

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan İldırım Bəyazid (1389-1402)

I Muradın oğludur, 1360-cı ildə anadan olub. 1381-ci ildə dövlət idarəsində yetişməsi üçün Kütahyaya qubernator təyin edildi. 1389 –cu ildə da xaçlı ordusu ilə edilən Birinci Kosova döyüşünə qatılaraq böyük qəhrəmanlıq göstərdi. Atası Sultan Murad, bu döyüş sonunda bir Serbli tərəfindən şəhid edildikdən sonra, Osmanlı taxtına keçdi.

İlk olaraq Serbiyada işləri yoluna qoyan İldırım Bəyazid bu sırada özünə qarşı ittifaq edən Anadolu Bəylikləri üzərinə getdi. Sürətlə hərəkət edərək Aydınoğulları, Saruhanoğulları, Germiyanoğulları, Menteşe və Hamidoğulları bəyliklərini ortadan qaldırdı (1390).

1392 – ci ildə Kastamonu üzərinə gedərək, Candaroğlu torpaqlarını ələ keçirdi. 1394 – cü ildə Selanik və Yenişəhəri (Bənövşəyiyə) alan Osmanlı ordusu, Teselya və Albaniyaya qədər irəlilədi.

1395 – ci ildə bütün Avropa millətlərindən meydana gələn xaçlılar, Osmanlılara aid Niğbolu qalasını mühasirə etdi. Adına yaraşar bir sürətlə gələn sultan Bəyazid xaçlıları Niğbolu qalası qarşısında ağır bir təxribata uğratdı (25 Sentyabr 1396). Niğbolu zəfərindən sonra Osmanlı axınçıları Macarıstan içlərinə qədər girərək bir çox qənimətlərlə döndülər.

Teymurun Osmanlılara aid Sivası alması nəticəsində iki böyük Türk xaqanını Ankarada qarşı-qarşıya gətirdi. Çubuq düzənliyində edilən və çox şiddətli keçən müharibə sonunda Osamnlı ordusu məğlubiyyətə uğradı. Əsir alınan İldırım Bəyazid yeddi ay sonra kədərindən və nəfəs darlığından 44 yaşında vəfat etdi (1403). Ölüm xəbərini alan Teymur demişdir; "Təəssüf oldu, böyük bir mücahidi itirdik."

I Orxan

--------------------------------------------------------------------------------

Orxan Qazi (1326-1360)

Osman Qazinin oğludur, 1281-ci ildə, babası Ərtoğrul Qazinin vəfat etdiyi ildə anadan olub. Hələ atasının sağlığında, 1324-cü ildən, dövlət idarəçiliyinin başında olmuşdur. Orxan Bəy də fəthlərə davam etdi. Bizanslılardan İznik və İzmiti aldı. İznik savaşının gedişində qalanın yardımına gələn Bizans ordusu yenildi və Qarasi Bəyliyi, Osmanlıların əlinə keçdi. Bizans İmperatoru olmak istəyən Kantakuzenosa yardım göndərildi. Sonra ardıcıllıqla Çimbi Qalası, Gelibolu, Bolayır, Malkara, Çorlu və Təkirdağ ələ keçirildi. Ankara alındı. Osmanlı Dövlətində pul ilk dəfə bu dövrdə kəsildi, paytaxt Yenişəhərdə Bursaya köçürüldü. Osman Qazi çox adi və mərhəmətli insan olub. Böyük oğlu Süleyman Paşanın atdan yıxılıb ölməsi (1359-cu ul) ona həddindən artıq pis təsir edir və 1360-cı ildə vəfat edir.

VI Mehmet

--------------------------------------------------------------------------------

Sultan Vahidəddin (1918-1922)

Əbdülməcidin oğludur. 1861-ci ildə anadan olub. Sultan Rəşadın vəfat etdiyi gün, Birinci Dünya Müharibəsinin qorxunc nəticələri altında sultan oldu. 30 oktyabr 1918-ci ildə Mondros sülhü imza edilərək, Birinci Dünya Müharibəsi Osmanlıların məğlubiyyəti ilə bitdi. Sultan Vahidəddin bu sülhə imza qoyan nümayəndələri qəbul etmədi. Sülhdən dərhal sonra Osmanlı Dövlətini səbəbsiz yerə döyüşə qoşan, milyonlarla vətən övladının cəbhələrdə həlak olmasına səbəbkar oıan Talat, Ənver və Camal Paşalar xaricə qaçdılar.

Sultan Vahidəddin əlində ancaq düşmənlərə təslim edilmiş bir milləti idarə etmək qaldı. İstanbul, 16 Mart 1920-ci ildə ittifaq dövlətləri tərəfindən işğal edildi. Yunanlılar İzmirə, İtalyanlar Cənub-qərbə, Fransızlar da Cənub Anadoluya girdilər. 11 may 1920-ci ildə düşmənlərin hazırladığı və Anadolunun işğalını ehtiva edən Sevər andlaşmasını bütün təzyiqlərə baxmayaraq Sultan Vahidəddin tərəfindən imzalanmadı. Osmanlı ordusu tamamilə ləğv edildi. Sultanı qorumaq üçün, yeganə yeddi yizlük dəstə qaldı. Sultan bu batalyonu, Ayasofya ətrafına göndərdi və məscidə zəng taxmaq və ya muzey etmək istəyənlərə atəş açmaq əmrini verdi.

İşğal altındakı İstanbuldan vətənin qurtarıla bilməyəcəyini anlayan Sultan Vahidəddin, güvəndiyi komandirləri Anadoluya göndərmək istədi. Ancaq bunlar, "Dünyaya qarşı hərb edilməz. Bu iş olmaz" deyərək getməyi rədd etdilər. Sultanın qurtuluşun Anadoludan reallaşacağına ümidi tam idi. Özü getməyi düşündü isə də, İngilislər "Əgər Anadoluya keçsən İstanbulu rumlara işğal etdirər, daş üstündə daş buraxmarıq" deyərək maneə törətdilər. Bu səbəbdən bir gün saraya çağırdığı Mustafa Kamalı, "Paşa, indiyə qədər dövlətə çox xidmət etdin. Bunları unudun. Əsl indi edəcəyin xidmət hamısından mühüm ola bilər. Dövləti qurtara bilərsən!" sözlərindən sonra, böyük səlahiyyətlərlə Anadoluya göndərdi. Beləcə İstiqlal mübarizəsi başlamış oldu.

İstiqlal Hərbi zəfər ilə nəticələndikdən sonra Türkiyə Böyük Millət Məclisi hökuməti 1 Noyabr 1922-ci ildə xilafət ilə səltənətin ayrıldığını və səltənətin qaldırıldığını bir qanun ilə qəbul etdi. Sultan Vahidəddin adı xütbələrdən çıxarıldı. İstanbul və Anadolu mətbuatında əleyhində yazılar çıxmağa başladı.

17 noyabr 1922-ci ildə Dolmabahçe sarayından Malaya hərb gəmisi tərəfindən Malta adasına aparıldı. Oradan Məlik Hüseynin dəvəti ilə Məkkəyə getdi. Sonra da İtaliyaya gedərək orada yaşadı. Sultan Vahidəddin, ağrılı və çətinlik içində keçən bir sürgün həyatından sonra, 16 may 1926-cı ildə İtaliyada vəfat etdi.

I Osman

--------------------------------------------------------------------------------

Osman Qazi (1299-1326)

Ərtoğrul Qazinin oğludur, 1258-ci ildə anadan olub. Ərtuğrul Qazi Səlcuk sultanı Ələddin tərəfindən Bizans sərhəddinə “uc bəyi” olaraq təyin edilmişdi. Tarixi mənbələrə əsasən Ərtugrul Bəy 1281-ci ildə vəfat edib. Yerinə isə ailənin ən kiçik oğlu olmasına rəğmən çox üstün keyfiyyətlərə malik Osman Bəy seçildi və uc bəyi oldu. Osman Bəy ağıllı siyasət və döyüş qabiliyyəti ilə qonşuları olan Bizans hakimləri ilə gah dostluq münasibətləri qururdu, gah da müharibələr edirdi. Qısa zamanda Bizansdan xeyli torpaq ələ keçirən Osman bəy Bursa və İzniki də fəth etdi. Yarhisar və Qaracahisar hakimlari ilə birlik qurdu. Bundan sonra 1288-ci ildə Karacahisarı ələ keçirdi. Osman Bəy, Biləcik və Yarhisar qalalarını da aldı. 1299-cu ildə Yarhisar hakiminin qızı Nilufərlə oğlu Orxan Bəyi evləndirdi. I Murad ilə Süleyman Paşa bu nikahdan dünyaya gəldilər. Osman Bəy 1299 cu ildə Osmanlı Dövlətinin müstəqilliyini elan etdi. 1301-ci ildə Yenişəhər ilə Yundhisarı aldı və Yenişəhəri paytaxt elan etdi. Bundan sonra Yenişəhərin ətrafındakı kənd və qəsəbələri alan Osman Bəy, 1303-cü ildə İzniki ələ keçirdi və Bursa hakiminin topladığı birliyi dağıtdı. Sonra isə bu şəhəri aldı. Osman Bəy, Bursanı fəth etdiyi ildə, 1326-cı ildə vəfat etdi.