Galileo Galilei

[zeynalov_]

15 Fevral 1564də İtalyanın Toskana bölgəsindəki Murdara şəhərində, dövrünün tanınmış musiqiçilərindən, Vincenzo Galileinin altı uşağından biri olaraq dünyaya gələn Galileo, ilk təhsilini Floransada tamamlamasının ardından 1581 ilində Murdara Universitetində tibb təhsilinə başladı. Maliyyə vəziyyəti üzündən məktəbi buraxmaq məcburiyyətində qalan Galileo, 1583 ilindən etibarən riyaziyyata yönəldi və bu mövzudakı işləriylə 1589da Murdarada professor oldu.
Rəqqası, üzən cisimləri və kinetiği Aristo fizikasından fərqli bir düşüncəylə riyazi olaraq ələ alınması lazım olduğuna inanan Galileo, Murdara Qülləsindən ağırlıq ataraq, düşən bütün cisimlərin eyni təcilə sahib olduğunu göstərdi və Aristo məntiqinin səhv olduğunu sübut etdi. Sərbəst düşmənin sabit təcilli bir hərəkət olduğunu təyin edən Galileo, sərbəst eniş əsnasında qət edilən yolun, zamanın kvadrati ile mütənasib olduğunu göstərdi. Bu təcrübəsi nəticəsində yaşlı professorlarla qarşı-qarşıya gələn Galileo, 1592 ilində Murdaranı tərk edərək, Padova Universiteti riyaziyyat kürsüsünə gəldi.

1597də əsgəri məqsəd qoy da istifadə edilə bilən kompası ticari olaraq bazara təqdim edən Gelileo, 1600 ilindən dərhal sonra primitiv bir termometr və insanların ürək atışının ölçümündə istifadə edilmək üzrə bir rəqqas icad etdi.

1609da Hollandiyada teleskopun icad edildiyini öyrənməsinin ardından özü daha inkişaf etmiş bir teleskop çıxaran Galileo, bunu astronomiya müşahidələrində istifadə etdi. Teleskopu astronomik məqsəd qoy istifadə edən ilk elm adamı olan Galilei Galileo, öz çıxardığı teleskopla əhəmiyyətli müşahidə edər etdi və bu müşahidələri, 1610' da, Ulduz Xəbərçisi (Siderius Nuntius) adlı kitabında qələmə aldı.

Ay səthi, ulduz çoxluqları və Samanyolu üzərinə ilk təsbitlərini nəşr etdiyi və Jupiterin dörd peykinin varlığından bəhs etdiyi kitabı çox maraq oyandırdı və Floransada saray riyaziyyatçısı olmasını təmin etdi. Venera planetinin mərhələləri və Saturnun şəkli haqqında məlumat verərkən, astronomiyadakı Batlamyus sistemini mübahisə etdi. Günəşi də müşahidə edən və Günəş üzərində olan kölgələrin ləkə olduğunu sübut edən Galileo, bunların nə Merkurinin Günəşin qarşısından keçərkən ibarət olan kölgəsi nə də Günəş və Dünya arasında olan kiçik göy cisimlərinə aid olmadığını ortaya qoydu.

1611də Romaya gedən və oradakı Elm Akademiyasına üzv olan Galileo, Floransaya dönüşündə hidrostatik üzərinə bir çox professorun etirazına səbəb olan kitabını və 1613-cü ildə də, günəş ləkələri üzərinə yazdığı əsərini nəşr etdi. Kopernik sistemini açıq bir şəkildə müdafiə etdiyi bu əsər üzündən keşişlərin ağır təzyiqinə məruz qalan Galileo, 1615də iddiasını müdafiə etmək məqsədiylə Romaya getdi. 1616da Papa V. Paul tərəfindən kitablarını tədqiq məqsədiylə qurulan komissiya, Galileonun kitablarını qadağan etmədisə də, dünyanın döndüyü iddiasından imtina etməsini istədi.

Bir müddət elmin praktik istiqamətinə dönərək, mikroskopu inkişaf etdirən Galileo, 1618 ilində üç kometanın kəşf edilməsiylə kilsəylə qarşı-qarşıya qaldı. Bir yoldaşının VIII. Urban olaraq Papa seçilməsinin ardından cəsarət alraq yazdığı "İki Kainat Sistemi Üzərinə Danışmalar" adlı əsəri 1632də nəşr olunan Galileo, Romaya çağırıldı və Engizisyon məhkəməsinə çıxarıldı. Bunun ardından, 1633də kitabı qadağan edilən Galileo, ömürlük həbsə məhkum edildi.

Yetmiş yaşında hapsedilen və 1636da, həbsdəykən gözləri kor olan Galilei Galileo, 8 Yanvar 1642 tarixində Arcetridə öldü.