Kral Mausoleum Heykəli Dünyanın Yeddi Möcüzəsi

[zeynalov_]

Persliler, sərhədlərini genişlədib Mezopotamya, Hindistan və Misirə yayıldıqca ölkələrini öz başlarına idarə edə bilməz olmuşlar və uc bəyliklər gedərək daha müstəqil hala gəlmiş.
Anadoludakı Qar/qazancıya Kralı Mausollos da bu bəylərdən biriymiş, etdiyi tək iş də paytaxtı Bodruma daşımaq və öz adına böyük bir məzar etdirmək olmuş. Əslində onu belə arvadı və bacıs(n)ı etmiş. Kral ölmədən əvvəl başlayan inşaat, kral miladdan əvvəl 353də öldüyündə bitmiş.
16 əsr boyunca möhkəm qalan məzar əvvəl bir zəlzələdə zərər görmüş, sonra bölgəyə gələn cəngavərlər tərəfindən daşları qala istehsalında istifadə edilmək üzrə yıxdırılmış. Bu gün məzarın movzoley qisimi Londondakı British Museumda, bina qisimi də Bodrum Qalasının divarlarında var.
Mausoleion, Kral Mausolos adına arvadı və bacıs(n)ı Ardamısıya tərəfindən Halikarnassosda etdirilmiş, Dünyanın yeddi möcüzəsindən biri sayılan, kolonlarıyla Yunan arxitekturasını, piramida şəklindəki damıyla da Misir arxitekturasını birləşdirən, olduqca böyük ölçülərdəki məzar. Bu əhəmiyyətindən ötəri özündən sonra gələn, eyni stildəki bütün strukturlara movzoley deyilmişdir...

Mausoleion sahəs(n)i bu gün açıq hava muzeyi olaraq təşkil edilmişdir. İçəri girildiyində sağda Bodrum tipi bir ev görülməkdədir. Solda görülən uzun quruluş içində Mausoleionla əlaqədar qabartmalar, maket və bəzi şəkillərlə quruluşa aid arxitektura parçalar sərgilənməkdədir.

Dünyanın Yeddi Möcüzəsindən biri deyə təyin olunan Mausoleionun yüksəldiyi yer/yeyər bu gün bir çuxur olaraq görülər. Bu çuxurun nə olduğunu anlamaq üçün əvvəlcə bağlı sərgi salonunun gəzilməsi lazımdır. Döşəmə ölçüləri 32 x 38 metr ölçülərindəki Mausoleion, bir zamanlar uzun kənarı 242,5 qısa kənarı 105 metr olan geniş bir sahənin şimal-şərq küncündə yüksəlməkdə idi.
Anıtın yüksəkliyi mövzusunda Latın yazıçıs(n)ı Plinius məlumat verməkdədir. Latınların dünyanın yeddi möcüzəsi olaraq gördüyü Mausoleionun yüksəkliyi 180 İon ayağıdır. Bu da təxminən 55 metrdir. İyirmi qatlı bir mənzilin yüksəkliyi qədərdir. Sərgi salonundakı maketdə bu ölçü əsas alınmışdır.

Andıq yazarlar quruluşun memarının Pytheos olduğunu yazmaqdadır. Ayrıca Satyrosun adı da keçməkdədir. Vitruvius, M. Ö. IV. əsrin ən əhəmiyyətli dörd heykəltəraşının bu quruluşda işlə/çalışdığını yazmışdır. Şərqdə Skopas, qərbdə Leokhares, şimalda Bryaksis, cənubda Timotheos işlə/çalışmışdır. Bryaksis, Karyalı bir sənətçidir. Digər sənətçilər Yunanıstandan gətirilmişdir. Dörd atlı avtomobili Memar Pytheosun etdiyi deyilməkdədir.

Qar/qazanca satrabı Mausolos, öz rəhbərliyi zamanında ehtimalla M. Ö. 355 'te quruluşa başlamışdır. Onun ölümündən sonra (M. Ö. 353) arvadı, eyni zamanda bacıs(n)ı Artemeisia anıtın istehsalını davam etdirmiş; onun da ölümündən sonra (M. Ö. 351) Mausolosun digər qardaşları inşaata davam etmişlər. Ehtimalla, inşaat M. Ö. 340da Piksodarosla Ada arasındakı satraplık mübarizəsi əsnasında yarım buraxılmışdır.

Anıt məzar ana qayanın kəsildiyi yerlərdən və yaşıl daşlardan aydın olacağı üzrə indiki vaxtda görülən çuxurun ol/tapıldığı yerdə yüksəlməkdə idi. Anıtı son ayaqda görənlərdən biri M. S. XII. əsrdə yaşamış Yepiskop Eustathiosdur. Bu anıtının 1500 il ayaqda qaldığını göstərməkdədir. Bu tarixdən sonra anıtın bir zəlzələ nəticəs(n)i yıxıldığı sanılmaqdadır. 1402də Saint Jean cəngavərləri Bodruma gəldiklərində anıtı yıxıq olaraq görmüşlər. Cəngavərlər anıtı daş ocağı olaraq istifadə etmişlər dərhal bütün daşlarını sökərək Bodrum Qalasını etmişlər. İlk təxribat cəngavərlər tərəfindən 1494də edilmişdir. Çuxurun ən dərin yerində ol/tapılan əsl məzar otağı o çağda cəngavərlər tərəfindən ol/tapıla bilmədiyi üçün, yox olmaqdan xilas olmuşdur. 1522-ci ildə Saint Jean cəngavərləri qalalarını gücləndirmək istəmişlər və ətrafda qala istehsalında istifadə edilmək üzrə köhnə quruluş daşları axtarmışlar. Mausoleion, son təxribata bu tarixlərdə uğramışdır. Qalanın gücləndirilməsində vəzifə alan/sahə cəngavərlərdən də La Touret məzar anıtının təxribini xatirəsinə yazmışdır. İndiki vaxtda kirəmit bir dam altında qismən qorunmağa çalışılan 12 pilləli nərdivanı necə tapdıqlarını, məzar otağına gedən koridorun iki yanındakı heykəlləri və qabartmaları necə əvvəl pərəstişlə seyr edib sonra da parçaladıqlarını izah etməkdədir. Tam məzar otağına girəcəkləri zaman fasilə borusunun çal/oğurladığını; əsl otağa girmədən qalaya döndüklərini, sabahısı gün gəldiklərində isə məzar otağının açıldığını, hər yerdə parçalanmış halda qiymətli parçalar və qızıl zinət əşyaları gördüklərini yazmışdır.

Bu gün Bodrumda dayandığı halı ilə movzoleyin kalıntılarıBugün məzar otağının girişini bağlayan iki tonluq düzbucaqlı bloklardan biri koridorun içində görülməkdədir. İngilis araşdırmaçı Newton 1856-1857 illərində burada etdiyi qırx əsnasında daş bloku original yerinə aparmışdır. Qırx əsnasında tapdığı qabartmaları, Mausolos və Ardamısıyanın heykəllərini, dörd atlı avtomobilin parçalarını British Museuma aparmışdır.

Daha əvvəl Lord Stratford Canning (Türkiyədə ol/tapılan İngiltərə Səfiri), 1846-cı ildə Padşah Abdülmecitdən al/götürdüyü icazələ Bodrum Qalasının divarlarında görülən Mausoleion qabartmalarını da Londona aparmışdır.

Bu gün yarı bağlı sərgi salonunda, keçən əsr buradan aparılan qabartmaların çox təəssüf ki gips kopiyaları sərgilənməkdədir.

Çuxurun cənubunda ol/tapılan ana qaya içinə oyulmuş nərdivanlar burada Mausoleiondan əvvəl mövcud olan başqa bir məzar anıtına aiddir. Mausoleionun istehsalı əsnasında bura kəsilərək örtülmüşdür. Ana qaya çox yumşaqdır, bəzən tökülməkdədir. Nərdivanın dibində sağda görülən qapı ana qaya içinə oyulmuş bir koridora açılmaqda koridorun sonunda Arxaik Dövrə aid (M. Ö. VI. əsr) bir məzar otağı vardır. Qapı girişində və nərdivan divarlarında görülən oyuqlar əhd yerləridir. Qapının sonunda dibdə görülən kanallar "qalereya" deyə adlandırılmaqda, dolan suların boşaldılması üçün istifadə edildiyi aydın olmaqdadır. Bu qalereya da Mausoleiondan əvvələ aiddir. Koridorun sonunda, solda böyük bir məzar otağına açılmaqdadır. Bu otaq ana qaya oyulmaq surətiylə edilmişdir. Mausoleiona baxan/nazir istiqamətində də bir pəncərə vardır. Bu məzar otağının yanında daha əvvəl Newton tərəfindən açılan bir başqa məzar otağı varsa da, bu otaq Danimarkalıların etdiyi qırx əsnasında açılmamışdır. Pəncərə deyə adlandırılan hissənin altında anıtı çevreleyen qalereyanın davamı görülməkdədir. Bacalar istehsal asanlığı təmin etmək üçün açılmışdır. Bacaların bir qisimi qırx sahəsində görüləcəyi kimi quyulara çevrilmişdir. Çuxurun cənubunda görülən düzbucaqlı daş bloklardan edilmiş ayaqların neyə yaradığı aydın ola bilməmişdir. Əsl məzar otağına girən nərdivanlar Newtonun izah etdiyi kimi ana qaya içinə oyulmuş pillələr deyil. Bu pillələrin bir qisimi kəsmə daşlardan edilmişdir.

Danimarkalıların etdiyi qırx əsnasında nərdivanların dibində Newton tərəfindən qazılmamış sahədə öküz, qoyun, keçi, xoruz və qumru sümükləri ol/tapılmışdır. Bunlar mərasim əsnasında qurban edilən heyvanların sümükləridir. Mausolosun o biri dünyada faydalanması üçün qoyulmuşdur. Burada görülən kanal Mausoleion məzar anıtına aiddir.

Açıq hava muzeyinin şərq bağça divarının sağ küncünə yaxın bir yerdə ol/tapılan qapıdan çölə çıxıldığında Mausoleion məzar anıtının müqəddəs sahəs(n)i çevreleyen peribolos divarının bir qisimi görülməkdədir.

Muzey binası bağlı və yarı açıq olmaq üzrə iki hissədən meydana gəlməkdədir. Bağlı hissəsindəki topografik xəritə və Mausoleion maketi buranı gəzənlərə quruluşu və şəhəri daha yaxşı bir şəkildə tanıtmaqdadır.