Təqvim və Tarixlərdəki Gün Dəyişmələri

**montin490** · 09-02-2009, 12:35 AM

İndiki vaxtda ölkələrin bir çoxunda istifadə edilən və Gregoryan Təqvimi olaraq da bilinən Günəş Təqvimindəki axsaqlıqları aradan qaldırmaq üçün biri miladdan əvvəl 46 ilində yuli Sezar, digəri də miladdan sonra 1582-ci ildə Papa Gregory XIII tərəfindən iki dəfə əhəmiyyətli dəyişiklik edilmişdir.
Gündəlik təkrarlananımızı, iş həyatımızı, ictimai, mədəni, iqtisadi sahədəki bütün hərəkətlərimizi təqvimə görə nizamlar, ona görə planlarıq. Milli bayram, qeyd etmə və tətil günləri kimi müəyyən tarixlərin hər il fərqli günlərə bərabər gəlməsi, yalnız o il içində fərdi olaraq sağlam plan, proqram etməmizi deyil, ay içindəki iş günlərinin dəyişməsi səbəbiylə bütün təşkilatların hesab, plan və statistikalarını da qarışdırar.
Bunun səbəbi Dünyanın Günəş ətrafındakı dolanma müddətidir. Çox köhnə çağlarda belə insanlar bütün həyatlarını Günəşin görünər hərəkətlərinə görə təşkil etmişlər, yəni primitiv bir metodla da olsa Günəş Təqvimini istifadə etmişlər. Ancaq bir ilin müddəti tam olaraq bir günün qatı olmadığından, qüsurlar meydana gəlməkdə, bu da ideal bir təqvim nizamını praktikada çətinləşdirməkdədir.
Günəş Təqvimini ilk istifadə edən sivilizasiyalardan olan Misirlilər bir ili 365 gün (əslində 365 gün, 5 saat, 48 dəqiqə, 46 saniyə) qəbul etmişlər idi. Aradakı bu fərqdən ötəri, məsələn yazın başlanğıc tarixi ancaq 1508 ildə bir eyni tarixə eyni düşürdü.

Köhnə Babil, Ellin, Çin və Hind sivilizasiyaları, Ayın mərhələlərinə söykənən 29 və 30 gündəlik 12 aydan ibarət olan Ay Təqvimini istifadə etməni seçdilər. Bu təqvimdə bir il 354 gün olub mövsüm tarixləri Günəş Təqviminə görə hər il 11 gün sürüşürdü. Arxa arxaya iki ayparanın meydana gəlməsi arasında keçən müddət (29 gün, 12 saat, 44 dəqiqə, 2,78 saniyə) yenə günün tam qatı ola bilmədiyindən Ay Təqviminin də çox sağlam olmadı. İndiki vaxtda Ay Təqvimini istifadə etməyə davam edən İslam ölkələrində aylıq müddətlər ayparanın gözlə görülməsinə bağlı olduğundan, yəni ayparanın ilk görüldüyü axşam köhnə ay bitmiş, yeni ay başlamış sayıldığından, bir ayın neçə gün davam edəcəyi əvvəldən bilinməz. Fərqli İslam ölkələri, ayları dəyişik günlərdə başlada bilərlər. Bu, xüsusilə Ramazan ayının son günü və izləyən bayramın ilk günü üçün qarışıqlıq yaradar. Nisbətən doğruya ən yaxın kimi görünən, indiki vaxtda ölkələrin bir çoxunda istifadə edilən və Gregoryan Təqvimi olaraq da bilinən Günəş Təqvimindəki axsaqlıqları aradan qaldırmaq üçün biri miladdan əvvəl 46 ilində Yuli Sezar, digəri də miladdan sonra 1582-ci ildə Papa Gregory XIII tərəfindən iki dəfə əhəmiyyətli dəyişiklik edilmişdir. Sezar arxa arxaya üç ili 365 gün, dördüncü ili isə 366 gün olaraq hesablamışdır. Bu müddətin olması lazım olandan 0,0078 gün daha uzun olması, keçən illərlə yığılaraq 128 ildə artıqdan bir gün yaratması nəticəsini gətirmişdir. 1582-ci ildə bu fərq 10 günə çatınca Papa Gregory XIII təqvimi 10 gün irəli çəkdi. 4 Oktyabrdan sonrakı gün 15 Oktyabr qəbul edildi. 10 gün yaşanmadan atlanılmış oldu. İqtisadi hesablar qarış idi, xalq 'on günümüzü geri istəyərik' deyə qəribə göstərilər etdi. Papanın əsl əhəmiyyətli yeniliyi, 400ə bölünə bilməyən əsrlərdə Fevralın 29 çəkə bilməməsi idi. Yəni Fevral 2000-ci ildə 29 çəkə bilərkən 2100, 2200 və 2300 illərində çəkə bilməyəcəkdi, o illərdə Fevral 8 sənədə bir 29 gün ola biləcəkdi. Bu sayədə istifadə edilən təqvim ilə idealı arasındakı fərq ildə 0,00030 günə salınmışdı ki bu da 33.000 ildə 1 gündəlik sürüşmə deməkdir və o qədər də əhəmiyyətli deyil.

Bu təqvimi İngiltərə 1752də, Rusiya 1918də, Türkiyə isə 1 Yanvar/ocaq 1926da qəbul etdi. Nə var ki ay davam edələrinin bərabər olmaması və həftənin 7 gün olması səbəbləri ilə, müəyyən bir tarixin hər il dəyişik günə rast gəlməsi problemsəli yenə həll edilə bilmədən qaldı.

Dünya Təqvim İslahatı Birliyinin (AWCR) yuxarıda izah edilən bütün problemləri həll edib, əskikləri ortadan qaldıracaq çox rahat ideal bir təqvim təklifi var amma hələ heç bir ölkə, ediləcək dəyişikliyin öz qurulu nizamlarında yaradacağı qarışıqlığı və gətirəcəyi əlavə xərci gözə al/götürüb bu təqvimi tətbiq cəsarətini göstərə bilməməkdədir