MÜSƏLMANLAR VƏ YƏHUDİLƏR

[

İslam tarixi boyunca, Müsəlman ölkələrdə digər xalqlarda nümunəsinə rast gəlinməyən bir xoşgörüş hakim olmuşdur. Allahın əmr etdiyi üstün əxlaq anlayışından qaynaqlanan bu xoşgörüş sayəsində, fərqli millətlər, fərqli irqlər və dinlər eyni cəmiyyətdə barış, dinclik və azadlıq içində yaşamışlar. Əvvəlki hallarında dağınıq, köçəri, döyüşçü qəbilələr olaraq yaşayan qruplar, İslamla tanış olduqdan sonra üstün bir mədəniyyət və mədəniyyəti meydana gətirən mozaikanın bir parçası halına gəlmişlər. Bu mövzuda məşhur tarixçi Bernard Lewis belə bir qiymətləndirmə etməkdədir:
İslam dünyanın ən böyük dinlərindən biridir. Müsəlman olmayan bir İslam tarixçisi olaraq öz fikirimi açıqca ifadə edim. İslam milyonlarla qadın və kişiyə rifah və barış gətirmişdir.........................



MÜSƏLMANLAR VƏ YƏHUDİLƏR


İslam tarixi boyunca, Müsəlman ölkələrdə digər xalqlarda nümunəsinə rast gəlinməyən bir xoşgörüş hakim olmuşdur. Allahın əmr etdiyi üstün əxlaq anlayışından qaynaqlanan bu xoşgörüş sayəsində, fərqli millətlər, fərqli irqlər və dinlər eyni cəmiyyətdə barış, dinclik və azadlıq içində yaşamışlar. Əvvəlki hallarında dağınıq, köçəri, döyüşçü qəbilələr olaraq yaşayan qruplar, İslamla tanış olduqdan sonra üstün bir mədəniyyət və mədəniyyəti meydana gətirən mozaikanın bir parçası halına gəlmişlər. Bu mövzuda məşhur tarixçi Bernard Lewis belə bir qiymətləndirmə etməkdədir:
İslam dünyanın ən böyük dinlərindən biridir. Müsəlman olmayan bir İslam tarixçisi olaraq öz fikirimi açıqca ifadə edim. İslam milyonlarla qadın və kişiyə rifah və barış gətirmişdir. Kasvetli və kasıblaşmış həyatlara möhtərəmlik və məna verdi. Fərqli irqlərdən gələn xalqlarla qardaşlıq və fərqli inanclardan gələn insanlarla məqbul bir xoşgörüş içində yan-yana yaşamağı öyrətdi. Müsəlman olmayanların da yaradıcı və faydalı həyatlar yaşadıqları böyük bir mədəniyyətə ilham verdi, bunu reallaşdıraraq, bütün dünyanı zənginləşdirdi.

Məşhur Alman sosialist siyasətçi və yazar August Bebel də, İslam haqqında müxtəlif diaqnozlarda tapılarkən, ümumiyyətlə dinlərə qarşı mənfi tutumuna baxmayaraq gerçəkləri qəbul etməkdədir:

... Bu gün, Avropada hələ məşhur olan və İslamiyyətin inanmayanlara (başqa dindən olanlara) fanatik bir dözümsüzlüklə yaxınlaşdığı qanısına qarşı, bunun tam tərsinin doğru olduğunu göstərmək lazımdır. Xristianlar, Yəhudilər və o biri dinlərdən olanlar, Müsəlman dininin doğulduğu ilk gündən etibarən, eyni dövrdəki Xristian Avropadakıların ağıllarının ucundan belə keçməyəcək bir rahatlıq və güvən içində yaşamışlar... Yəhudilər və Xristianlar, gərək İslamiyyətin ən parlaq, gərək daha sonrakı dövrlərində, hətta günümüzə qədər uzana gələn nümunələrdən görə biləcəyimiz kimi, İslam dövlət təşkilatı içində ən yüksək mövqelərə qədər gələ bilmişlər. Yəhudilər, bu gün belə Xristian Avropada bibi/hələ özlərinə qadağan edilmiş şərəfli mövqelərə və haqqlara, İslam dövlət bünyəsi içində hər vaxt sahib ola bilmişlər. Xristianlar və Yəhudilər, sarayda çox yüksək səviyyədəki vəzifələrdə məsuliyyətlər yüklənmişlər, çoxu dəfə xəlifələrin məsləhətçiliyini etmişlər, xüsusilə Şərqdə çox hörmətli bir yeri olan həkimlik məşğuliyyətində sivrildikleri kimi tez-tez xəlifənin başhekimliğine gətirilmişlər... Ayrıca Xristian və Yəhudi elm adamları, İslam elm adamları ilə dostanə əlaqələr qurmuşlar; gərək dini, gərəksə hüquqi, tibbi və təbii elmi mövzular, böyük bir azadlıq içində və çox səmimi, hər cür resmiyetten uzaq bir açıqlıqla müzakirə edilə bilmişdir; belə bir əlaqə, bir çox Xristian dövlətində hələ qeyri-mümkündür... İslam İmperatorluğu, düşüncə azadlığının və mədəniyyətin ən üst səviyyələrinə çata bilmiş olmanın xoşbəxtliyini yaşamış və Şərq; tünd, mühafizəkar bir qaranlığa basdırılmış Avropaya məlumatın işığını daşımışdır.

Bu şərhlərdə də ifadə edildiyi kimi, İslamiyyət ilk dövrlərindən etibarən, fərqli strukturları eyni dam altında birləşdirəcək,dinclik içində yaşadacaq barış və xoşgörüş mühitini təmin etmişdir. Bu mühitin ən böyük dayağı və zəmanəti də Allahın Quranda iman edənlərə əmr etdiyi əxlaqdır. Allah, bir ayədə digər dinlərin mənsubları haqqında belə buyurmaqdadır:

Şübhəsiz, iman edənlər(le) Yəhudilər, Xristianlar və sabisilər kim) Allaha və axirət gününə iman edər və saleh əməllərdə tapılsa, artıq onların Allah qatında əcrləri vardır. Onlara qorxu yoxdur və onlar qəmli olmayacaqlar. (Bəqərə Surəsi, 62)

Peyğəmbərimiz (səv)ın, Quran istiqamətində göstərdiyi xoşgörüş və ədalət, ondan sonra gələn Müsəlman idarəçilərə də nümunə olmuşdur. Müxtəlif dinlərə mənsub qəbilələr, azlıqlar və dövlətlərlə razılaşma yoluna gedilmiş, zəruri qalınmadığı müddətcə bir döyüş yaşanmamışdır. Peyğəmbər Əfəndimizin etdiyi razılaşmalar, qarşı tərəfə böyük haqqlar təmin etmək və bunları zəmanət altına almaq mövzusunda faydalı nümunələr təşkil etməkdədir.

Bütün bu razılaşmalar içində Mədinə Vəsiqəsi (Mədinə Müqaviləsi) adı verilən və İslam tarixinin ilk yazılı konstitusiyası olaraq qəbul edilən sənəd ayrı bir yerə və əhəmiyyətə malikdir. 622 ilində Mədinədə, Hz. Məhəmməd (səv) və Müsəlman olmayan birliklərin nümayəndələri arasında bir konstitusiya hazırlanmış və imzalanmışdır. Bu konstitusiyayla fərqli zümrələr tabe olacaqları hüquqi sistem baxımından sərbəst buraxılmaqda, vətəndaşların müxtəlif haqq və vəzifələri ifadə edilməkdə, fərqli birliklərin birlikdə həyatalarının qaydaları təyin olunmaqdadır:

... və Yəhudilər, döyüş halında olduqları müddətcə, möminlərlə birlikdə xərcləmə edərlər. Məni Avf Yəhudiləri isə, möminlərlə birlikdə olan bir birlik olub, Yəhudilər öz dinlərinə, mallarına, canlarına; Müsəlmanlar da öz dinlərinə, mallarına və canlarına sahibdirlər. Haqsızlıq edən və cinayət törədən isə bu hökmün xaricindədir. Çünki bu kimsə, yalnız özünü və ailə fərdlərini həlak etmiş olar.

Allahın Quranda bildirdiyi hökmlərlə təyin olunan xoşgörüş çərçivəsində sərhədləri çəkilən bu konstitusiyada, yuxarıda ifadə edilən maddədə görüldüyü kimi Yəhudi azlığa böyük bir azadlıq və sərbəsti təmin edilmişdir. Bunun nəticəsində də bir əsri aşan bir müddətdir bir-birinə qarşı düşməncə duyğular bəsləyən fərqli din və irqlərə sahib birliklər bir yerdə ortaq bir həyat qurma imkanı əldə etmişlər. Hz. Məhəmməd (səv) bu müqavilə yoluyla hər fürsətdə bir-birlərinə hücum edən, düşməncə duyğular bəsləyən və uzlaşa bilməyən birliklərin arasındakı qarşıdurmaların son tapa biləcəyini, onların razılaşaraq bir yerdə yaşaya biləcəklərini göstərmişdir. Mədinə Müqaviləsinə görə hər kəs heç bir təzyiq olmadan istədiyi dini, inancı, siyasi ya da fəlsəfi seçkis)i etməkdə azaddır. Öz fikirlərinə sahib insanlarla bir birlik meydana gətirə bilər. Öz hüququnu tətbiq etməkdə azaddır. Ancaq cinayət törədən kimsə, heç kim tərəfindən qorunmayacaq. Müqaviləyə tərəf olan qruplar bir-birləriylə köməkləşəcək, bir-birlərinə dəstək olacaqlar və bir hücum vəziyyətində ortaq müdafiə etmə edəcəklər.

Peyğəmbərimiz (səv) dövründə başlayan bu xoşgörüş, daha sonra da davam etmişdir. Ümumiyyətlə İslam idarəsi altında olan bölgələrdə daim bir xristian-Yəhudi birliyi olmuşdur. Xüsusilə İspaniya, Şimal Afrika, Suriya, İraq və daha sonrakı dövrlərdə Türkiyədə, Yəhudi camaatları, Müsəlman olmayan ölkələrdə qarşılaşdıqları böyük çətinlik və şiddətin əksinə, azad və xoşbəxt bir həyat sürmüşlər. Bu birliklər öz dinlərini tətbiq etmək, sinagoglar açmaq kimi öz ənənə və qaydalarını tətbiq etmək mövzusunda sərbəst buraxılmışlar. Yəhudilərə verilən imkanlar bununla da məhdud qalmamış, Yəhudilər, siyasət, ticarət, tibb kimi mövzularda yüksək mövqelərdə iştirak etmişlər. Bütün bu dövr boyunca Avropanın bəzi ölkələrinə girmələri belə qadağan olan Yəhudilər, varlıqlarını qoruma və inkişaf etdirmə imkanına sahib olmuşlar.
Engizisyondan və qatı rəhbərliklərdən qaçan inanc qrupları sığınmaq üçün daim Müsəlman ölkələri seçmişlər.

Yəhudi tarixində, 800-1200 illəri arasında yaşanan dövr buna görə "qızıl çağ" olaraq adlandırılmışdır. 8. əsrin başlarında İspaniya, Müsəlmanların əlinə keçmiş və burada üstün bir mədəniyyət qurulmuşdur. Bu idarə altında yaşayan Yəhudi və Xristian camaat, həyatın bütün sahələrində azadlığa sahib idilər. Xristian elm adamları Müsəlman həmkarlarıyla, Yəhudi, Xristian zanaatkarlar Müsəlman ustalarla birlikdə içalışmışlar. İspaniya o dövrün elm və sənət mərkəzi halına gəlmişdir. Nümunə olaraq Aristonun fizika və təbiət tarixi mövzusundakı əsərləri burada tərcümə edilmişdir. Tərcümə məktəblərində Xristian, Müsəlman və Yəhudi elm adamları, el-Harezminin cəbr və riyaziyyat işlərini, 500 il boyunca Avropanın standart tibb kitabı olan İbni Sinanın Qanunu kimi Ərəbcə elyazmalarını Latıncaya çevirmişlər və bunlar bir başyapıt halına gəlmişlər.

Bu fərqli mədəniyyətlər bir yerdə o qədər yüksək bir mədəniyyət ortaya qoymuşlar ki, yalnız Cordoba, yarım milyonluq əhalisi, 21 şəhərətrafısı, 500 məscidi, 300 hamamı, 70 kitabxanası və daş qablı, lampalarla işıqlandırılmış kilometrlər tərəfindən yollarıyla İspaniyanın hətta bütün Qərbin ən böyük şəhəri halına gəlmişdir. Bu xüsusiyyətləriylə Bağdad və İstanbul ilə birgə dünyanın ən böyük mədəniyyət mərkəzlərindən biri olmuşdur.

Səlcuqlu və Osmanlı İmperatorluqları dövründə də İslamın ədalətli tətbiqlərinin bir çox gözəl nümunələri sərgilənmişdir. Xüsusilə Osmanlı İmperatorluğu dövründə, qarşılıqlı anlayışın ən gözəl nümunələri verilmişdir. Məşhur Xristian teoloq John L. Esposito, tarixdə Müsəlman dövlətlərin idarəsinə keçən Yəhudi və Xristianların böyük bir dözümlülüklə qarşılaşdıqlarını belə izah etməkdədir:

Bizans və Fars torpaqlarında yaşayan və onsuz da xarici idarəçilər tərəfindən idarə olunan bir çox Müsəlman olmayan cəmiyyət üçün, İslam idarəsi bir rəhbərlik dəyişikliyi mənasını verirdi, amma bu yeni idarəçiləri çox vaxt daha elastik və dözümlülüklü idi. Bu cəmiyyətlərin çoxu artıq daha çox otonomiye sahib idi və əksəriyyətlə daha az vergi ödəyirdilər... Dini olaraq, İslamın, Yəhudilərə və yerli Xristianlara daha çox dini azadlıq tanıyan, daha tole ranslı bir din olduğunu ortaya çıxdı.

Osmanlı İmperatorluğunun tarixindəki xoşgörüş nümunələri bununla məhdud deyil. 1324-cü ildə Təqaüdəni ələ keçərən Osmanlılar, Bizans idarəsində təzyiq görən Yəhudilər üçün bir birlik qurdular. Yəhudilər Osmanlıları qurtarıcı kimi qarşıladılar. Orxan Beyin icazəsiylə Etz ha-Hayyim sinagogu tikildi. Edirne, Osmanl paytaxtı olduğunda Karaitler də daxil olmaq üzrə Avropalı Yəhudilər, bura köç etdilər. 1376da Macarıstan, 1394də Fransa və Sicilədən sürtülən Yəhudilər bura yerləşib təhlükəsizliyə qovuşdular. Xaxam İzhak Sarfati Avropadakı Yəhudi camaatlarına göndərdiyi məktubda, Xristian idarəsində yaşadıqları təzyiqdən xilas olmaları üçün Osmanlı torpaqlarına yerləşmələrini, orada güvən və rifah tapmalarını nəsihət edirdi:

Almaniyadakı qardaşlarımızın gündəlik tətbiqlər halına gələn zorla baptizm və sürgün kimi zalım qanunlar qarşısında düşdükləri, ölümdən çox daha ağrılı çətinliklərin xəbərini götürdüm. Bir yerdən qaçdıqlarında getdikləri yerdə daha çətin bir vəziyyətlə qarşılaşdıqlarını öyrəndim... Hər tərəfdə ruhi əzab və fiziki işgəncə xəbərləri götürürəm; mərhəmətsiz zalımların məcburi olaraq gündəlik vergi yığdıqlarını eşidirəm... Qardaşlarım və müəllimlər, dostlarım və tanışlarım! Mən, İzhak Sarfati, soyam Fransız olsa da Almaniyada doğuldum və orada hörmətli müəllimlərimin ayaq ucunda oturdum. Bunu bəyan edərəm ki Türkiyə içində heç bir şeyin əskik olmadığı və əgər istəsəniz hər şeyin sizinlə olacağı bir yerdir... Xristianlar yerinə Müsəlmanların idarəsi altında yaşamaq sizin üçün daha yaxşı deyilmi? Burada hər bir adam ocağının və əncir ağacının altında barış içində iqamət edir. Burada ən qiymətli paltarları geymənizə icazə var. Xristian ölkəsində, əksinə, uşaqlarınızı, təhqirə uğramalarına və ya döyülməyə məruz buraxmadan, bizim zövqümüzə görə qırmızı və ya mavi paltar geydirməyə belə cəsarət edə bilməzsiniz...

Fateh Sultan Məmməd, 1453-cü ildə İstanbulu ələ keçərdiyində Bizansın təzyiqi altında qalmış bir Yəhudi camaatıyla qarşılaşmışdır. Özünü sevgiylə qarşılayan bu kəslərin dinclik içində yaşamaları üçün lazımlı buyruqları vermişdir. 1470də, Bavyeradan sürtülən Yəhudilər də Osmanlı İmperatorluğuna sığınmışlar. İspaniya və Portuqaliyadakı Katolik dövlətlər tərəfindən qırğına və sürgünə məruz buraxılan Yəhudilərin də Sultan II. Beyazid dövründə Osmanlı torpaqlarına yerləşmələri İslamiyyətdə xoşgörüşün nə qədər geniş olduğunu göstərən başqa bir nümunədir.
O dövrdə İspaniya torpaqlarının böyük hissəsinə hakim olan Katolik krallar, daha əvvəldən Müsəlman Endülüs rəhbərliyi altında dinclik içində yaşayan Yəhudilərə böyük təzyiqlər tətbiq etmişlər. Kamal Rəis əmrindəki Osmanlı donanması, ölkədən sürtülən Yəhudiləri və qırğından xilas ola bilən Müsəlmanları, gəmilərlə daşıyaraq Osmanlı ölkəsinə gətirmişdir.

Sultan II. Beyazid, 1492 ili yazında İspaniyadan çıxarılan bu məzlum Yəhudiləri, Osmanlı ölkəsinin müəyyən yerlərinə və xüsusilə də bu anda Yunanıstanda olan Selanik, Edirne, Eğriboza bağlı Livadiye və Tırhala ətrafına yerləşdirdi. Ölkəmizdə bu gün yaşamaqda olan 25.000 qədər Türkiyə Yəhudisinin böyük əksəriyyəti, söz mövzusu İspan Yəhudilərinin nəvələridir. 500 il əvvəl bərabərlərində gətirdikləri din və ənənələrini, Türkiyənin şərtlərinə uydurmuşlar və öz məktəbləri, xəstəxanaları, huzurevleri, mədəniyyət təşkilatları və qəzetləri ilə rahat bir həyat davam etdirməkdədirlər. İstanbul, Izmir, Safed və Selanik Sefarad Yəhudiliyin mərkəzləri olmuşdur. Həkim Yaqub, Yusuf və Moşe Hamon, Daniel Fondsa tərəfindən kimi saray həkimlərinin böyük bir qisimi Yəhudilərdən seçilmişdir. 1493-cü ildə İbranice kitablar basılmağa başlanmışdır.
Müsəlman idarələrin, düşüncə azadlığı mövzusunda da xoşgörüşlü olduqlarına bir dəlil də Yəhudi düşüncə adamlarının etdikləri elmi və ədəbi işlərdir. Cozef Caro, Shlomo ha Levi Alkabes, Jacob Culi və Rəbbi Abraham mən Isaac Assansanın işləri bunlar arasında sayıla bilər. Avropanın bir çox ölkəsindəki Yəhudi camaatları əsrlərdir antisemit irqçi hücumların narahatlığı ilə yaşayarkən, ölkəmizdəki Yəhudi camaatı daim dinclik və güvən içində olmuşdur. Yalnız bu nümunə də İslam əxlaqının gətirdiyi xoşgörüşlü, ədalətli anlayışın təsbit
edilə bilməsi üçün kifayətdir. İslam dünyası haqqında yazdığı əsərləriylə tanınan Andre Miquel bir əsərində belə deməkdədir:

Xristian xalqlar, Bizans və Latın dövlətləri zamanında tapa bilmədikləri çox yaxşı idarə olunan bir idarə altında idilər. Əsla sistemli bir zülm görmədilər. Tam əksinə imperatorluq, İstanbul başda olmaq üzrə, işgəncə görən İspan Yəhudilərinə bir sığınacaq olmuşdu. Heç bir yerdə zorla İslamlaşdırma olmamışdır.

Müsəlmanların tarix boyunca özlərinə göstərdiyi bu əngin xoşgörüş və haqqa niyet siyasətinə qarşı, İsrail Dövlətinin bu gün işğal etdiyi torpaqlardakı Müsəlmanlara göstərdiyi insanlıq xarici rəftar döşəmə döşəməyə zidddir. Üstəlik bunun sözdə din adına edilməsinin isə heç bir əxlaqi yanı yoxdur.

Bu gerçəklər, Fələstində barış təmin edilməsinin həm zəruri həm də mümkün olduğunu göstərməkdədir.