Allah özündən böyük bir varlıq yarada bilər?

Bu suala altı maddə ilə cavab verək:

1- Sualda qərəzlik vardır:



Bu problemin hədəfi inancları zədələmək, saf zehinləri bulandırmaq, günahsız və körpə beyinlərə zəhər axıtmaqdır. Bir əqrəb məngənəsi olan bu qarışıq sual ilə insanlar zəhərlənmək istənilməkdədir. Belə ki:

Əgər bu suala “Bəli” deyə cavab verilsə o zaman “demək ki sizin Rəbbiniz, yaratdığı şeydən gücsüzdür.” deyiləcək. Əgər, “Xeyr” deyə cavab verilsə, o zaman da “demək sizin Rəbbiniz acizdir.” Deyiləcək. Hər iki halda da –əstağfirullah- Cənabı Haqqa acizlik sifəti verilir.

Bu sualı ortaya atanlar, var olması imkansız olan bir ortağı yaratmağı Cənabı Haqqın qüdrətindən tələb etməklə Allahın Xaliq (yaradıcı), qeyd etdikləri o ortağın da məxluq (yaradılan) olduğunu bir ön fikir olaraq qəbul etdikləri halda, daha sonra o məxluqun Haqq Təaladan böyük ola biləcəyinə ehtimal verməklə, açıqca həyasızlıq etməkdədirlər.

Bu kəslər Allahın qudsi mahiyyətinin məxluq mahiyyətinə heç bir cəhətlə bənzəməyəcəyini bilməməkdədirlər. Əsər ustasına heç bir cəhətlə bənzəməyəcəyi kimi, Cənabı Haqq da məxluqatına heç bir cəhətlə bənzəməz.

Bu həqiqəti bilməmək, böyük bir cahillikdir. Bu cahilliyə düşənlər Allahın mütləq qədr, məxluqun isə sonsuz aciz olduğu həqiqətindən qafildirlər.



2- Sualda “imkansız” ilə “mümkün olan” bir-birinə qarışdırılmışdır.

Mümkün olan: Ağlan həm olması, həm də olmaması mümkün olan şeyə deyilir. Məsələn, yeni evlənən bir insanın, uşağının olması da, olmaması da mümkündür.

Mümkün olmayan: Başqa yerdə hadisə olması mümkün olmayan, həqiqətsiz və əsassız bir qorxudur. İmkansız heç bir hökmə əsas ola bilməz.

İmkansız yalnız “ola bilər”, “bəlkə” kimi, zənn və xəyallardan qaynaqlanar.

“Cənabı Haqq özündən böyük bir məxluq yarada bilər?” sualında imkansız ilə mümkün olan qarışdırılmışdır. Bu sual ancaq mümkün olmayan sualdır; heç bir həqiqətə yönəlməyən bir xurafat, bir boş sözdür; ağlan imkansızdır. Heç bir ağıl, bir məxluqun Allahdan böyük olmasını mümkün görə bilməz.

3- Sual ilə həyasızlıq edilməkdədir.

Məntiqdə “Həqiqi olmayan bir şeylə edilən müqayisə edənə demaqoq və həyasız” deyilməkdədir. Məsələn divar üstündə çəkilmiş bir insan şəklini görən demaqoq: “Bu şəkil danışar. Çünki, bu şəkil insana aiddir.”

“Hər insan danışar. Elə isə bu insan da danışar.” Deyə səhv bir anlayışa düşər. Cənabı haqqın yaradacağı bir məxluqu – əstağfirullah - Allahdan böyük görmək, divardakı şəkli insan qəbul etməkdən daha böyük bir boş sözdür.

Bu sualda əsas olaraq bu mərhələlər vardır:

1) Yaradılışı var olan varlığın bu anda mövcud olmadığı qəbul edilməkdədir.

2) Əsli olmayan varlığın yaradılması Allahdan gözlənilməkdə, beləcə Allahın xaliq olduğu, o əsli olmayan varlığın isə məxluq olacağı qəbul edilməkdədir.

3) O əsli olmayan varlığın yaradılması Allahdan istənildiyi kimi, onun böyüklüyü, gücü və əzəməti də Allahdan istənilməkdədir.

Bu şeylərdən Cənabı Haqqın sonsuz böyük, yeganə Xaliq, əzəli və əbədi və mütləq Qədr olduğu; o əsli olmayan varlığın isə yaradılışa möhtac, aciz, zəlil və miskin olduğu nəticəsi çıxdığı halda, tam tərsinə o əsli olmayan varlığın Allahdan böyük olub olmayacağı soruşulmaqdadır. Bu isə bir boş sözdür.

4) Sual bir çox ziddiyyətlərlə doludur:

Sual ilə edilən müqayisə, ziddiyyətli hökmlərə dayanmışdır. Bu səbəbdən, bu problemin “iddia olma” xüsusiyyəti yoxdur. Məsələn, “Sonsuzdan daha böyük bir ədəd yazıla bilər?” sualı belə ziddiyyətli bir hökmə dayanır. Bu səbəblə heç bir elmi qiyməti yoxdur. Çünki, sonsuzdan böyük bir ədəd ola bilməz ki, belə bir sual da soruşula bilsin. Əgər sonsuz, çatılmaz bir böyüklüyün simvolu isə heç bir rəqəm sonsuz ilə müqayisə edilə bilməz. Sonsuzdan böyük bir rəqəm olsa, o zaman da sonsuzluq həqiqəti ortadan qalxar.

Bu sual da, ziddiyyətli müqayisələrdən olduğu üçün məntiqən və elmən heç bir qiyməti yoxdur.

Bilindiyi kimi bir əsərdəki kamal, onu edən şəxsin kamalının bir təcəllisi, bir göstəricisidir. Və bu əsərdəki kamalın, ustasının kamalını aşması, ondan çox olması imkansızdır. Bir alimin, yazdığı bir kitabına öz elmindən çox elm yerləşdirməsi, yaxud, bir memarın öz məharətini aşan bir əsər etməsi, günəşin öz işığından çoxunu bir damla suya verməsi imkansızdır.

“Cənabı Haqq, özündən böyük bir varlıq yarada bilər?” sualı: “Allahu Təala öz kamalından daha çoxunu bir məxluquna verə bilər?” kimi bir düşüncəsiz sual ortaya çıxardır.

Sual, Cənabı Haqqın sifətləri, hərəkətləri sayı qədər imkansızlar daşıyar. Bunlardan bir neçəsini yazaq: Haqq Təalanın sifətlərindən biri “Qüdrətdir. Sual, bu sifət cəhətdən təhlil edildiyində belə olar: “Qüdrəti sonsuz olan Cənabı Haqq, özündən daha qüdrətli birini yarada bilər?”

Bu sualın sahibi, sonsuzluq anlayışından xəbəri yoxdur. Sonsuz qüdrətdən daha böyük bir qüdrət ola bilməz ki, belə bir sual soruşula bilsin. Bu sonsuz fəza, bu ucsuz-bucaqsız sistemlər, həmişə O qədri Zülcəlalın qüdrətinin təcəlliləridir. Böyük bir dağın görünüşdəki təcəllisi bir çay daşı ağırlığında da ola bilməz. Həddsiz ulduzlar, ucsuz-bucaqsız qalaktiqalar həmişə Cənabı Haqqın Xaliq adının təcəlliləridir. Bu təcəllilərin O Qədri Mütləqi yorması, aciz buraxması əsla düşünülə bilməz. Hər an belə milyardlarla kainatı yaradsa, bunların hamısı o qüdrət nəzərində yenə bir zərrə qədər də ola bilməz.

Bu sual, Cənabı haqqın iradə sifəti cəhətdən təhlil edilsə bu şəklə girər:

“Mütləq iradə sahibi olan Allahu Təala, öz hökmünü geri alacaq, öz iradəsini qeyd etdirəcək bir ilahı yarada bilər?”

Halbuki, Cənabı Haqqın iradəsi mütləqdir, sonsuzdur. Heç bir qeyd altına girməz. Onun iradəsini qeyd altına alacaq bir varlığın olması mümkün deyil. Bir tərəfdən, Cənabı Haqqın yaradacağı şey, məxluq olar. Məxluq isə Xaliqin iradəsi altındadır. Bu sual ilə Xaliqin iradəsi məhdud, məxluqun iradəsi isə sərhədsiz edilməkdədir.



Sualı, Allahu Təalanın əzəli və əbədi nöqtəsindən düşündüyümüzdə bu boş söz ilə qarşılaşırıq:

“Cənabı Haqq, özündən əvvəl var olub, özündən sonra da varlığı davam edəcək olan bir məxluq yarada bilər?”

Əzəl və əbəd Sultanı olan Allahu Azimuşşanın, bir adı əvvəl, bir adı da axırdır. Varlığının əvvəli olmadığı kimi, sonu da yoxdur. Əzəldən əvvəl və əbəddən kənar bir zaman anlayışı ola bilməz ki, belə bir boş sözə, bir düşüncəyə yer ola bilsin. Bu boş sözə görə, Cənabı Haqq əzəli və əbədi olduğu halda, əstağfirullah, fani və sonradan yaradılan bir məxluq olacaq, yaradacağı o varlıq isə, məxluq olduğu halda əzəli və əbədi olacaq.

Cənabı Haqqın Həyat, Səmi, Basar kimi digər sifətləri də eyni məntiq və ölçü içərisində düşünülə bilər.

Nə qəribədir ki, belə bir boş söz və bir sayıqlama bu əsrin cahillik bazarında müştəri tapmaqda, az da olsa bir qisim insanları azdıra bilməkdədir.

5) Sualda həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi istənilməkdədir.

Bilindiyi kimi, bir həqiqətin, ziddinə çevrilməsi imkansızdır. Yenə, bir həqiqətin öz mahiyyətini qorumaqla birlikdə öz ziddi olan bir mahiyyətə girməsi də imkansızdır. Məsələn, günəşin, öz mahiyyətini eynilə mühafizə edərək suya çevrilməsi, yaxud bir insanın “insanlıq” mahiyyətini heç itirmədən “aslan” olması imkansızdır. Misallar çoxaldıla bilər. Məxluqat üçün, həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi belə minlərlə imkansız hallar daşıdığı halda, Xaliq Təala haqqında belə bir şey düşünmək mümkün deyil.

Yuxarıdakı sual ilə İlaha aid sonsuz həqiqətlərin ziddlərinə çevrilməsi imkansızdır. Belə ki; sual sahibi sonradan yaradılacağından nöqsanlı, fani, olan o aciz varlığın həqiqətini, ziddi olan sonsuz qüdrət və kamala çatdırma imkansızlığına düşməkdədir. Allahu Təalanın mütləq kamalı, ziddi olan mütləq nöqsanlığa, mütləq camalı mütləq çirkinliyə, mütləq qüdrəti, mütləq acizliyə çatmaz.

O Şəxsi Zülcəlal sonsuz əziz, məxluqat isə sonsuz zəlildir. Allahu Azimuşşan, sonsuz alim və mütləq Hakimdir; məxluqat isə cahil və məhkumdur. Allahın varlığı bədəni vacib, Şəxsi əzəli və əbədidir. Yaratdığı və yaradacağı hər şey isə mümkündür, fanidir və sonradan yaradılandır.

Sual sahibinin düşüncəsinə görə, Cənabı Haqq əzəli olduğu halda, ``əstağfirullah`` sonradan meydana gələn, yaradılmış varlıq isə, sonradan meydana gələn olduğu halda əzəli olacaq. Ta ki, Allahı Təaladan, `` əstağfirullah `` daha böyük olması iddia edilsin.

Allahu Azimüşşan, sonsuz qədr olduğu halda, aciz olacaq, Onun yaratmasına möhtac olan o varlıq isə sonsuz qədr olacaq.

Misallar çoxaldıla bilər.

6) Sual sahibi varlıq mərtəbələrindən xəbərsizdir.

Bu problemin cavabı, üç anlayışın bilinməsinə bağlıdır. Bunlar “vacib, mümkün və qeyri-mümkün” anlayışlarıdır. Ağlan bu üçünün xaricində qalan bir başqa şey düşünülə bilməz.

Çox mükəmməl bir heykələ baxdığımızda bu üç həqiqəti belə müşahidə edə bilərik:

“Heykəlin bir ustası olması vacibdir.” Çünki, sənət sənətkarsız düşünülə bilməz.

“Bu heykəl edilmədən əvvəl, ustası üçün heykəli edib etməmək isə mümkündür.” Yəni usta üçün, o əsəri edib etməmək olandır.

“Heykəlin, ustasından daha məharətli, mükəmməl, daha güclü olması isə qeyri-mümkündür, imkansızdır.”

Yuxarıdakı misal kimi, bədən mərtəbələrində də üç həqiqət vardır: Vacib, mümkün, qeyri mümkün.

Cənabı Haqqın bədəni “vacib”, yaradılmış və yaradılacaq olan hər şeyin bədəni “mümkün”, Allahu Təalanın şəriki, misli, bənzəri və hər hansı bir məxluqunun özündən böyük və güclü olması isə qeyri mümkündür.

Cənabı Haqqın bədəni vacibdir. Onun bədəni Şəxsindədir. Var olmaq üçün heç bir səbəbə möhtac deyil. Onun varlığı məxluqatın varlığına heç bir yönlə bənzəməz. Heç bir cəhətlə tayı, bərabəri və bənzəri yoxdur.

Mümkünə gəlincə, mümkün varlığı ilə yoxluğu bərabərdir, var da ola bilər, yox da ola bilər. Mümkünün varlığı da, yoxluğu da imkansız deyil. Yaradılan və yaradılma ehtimalı olan hər şey mümkündür.

Məsələn, katibə görə bir hərfin yazılıb yazılmaması bərabərdir. Yəni, katib, o hərfi yaza bilər də, yazmaya bilər də. Demək ki, “hərf üçün iki tərəf ola bilər. Olmaq və olmamaq. Katib bu ikisindən hansını seçərsə o reallaşar. Yazmağı seçsə hərf yoxluqdan varlıq aləminə çıxar, yazmamağı seçsə yoxluqda qalar.

Bütün mümkün olan şeylər, Cənabı Haqqın yanında bu hərf kimidir. Kainat, Onun yaratması ilə meydana gəldiyi kimi, yenə Onun iradəsi, qüdrəti ilə varlığını davam etdirməkdədir. Gərək var olmasında, gərəksə davamlılığında Allaha möhtacdır.

Mümkünlər aləmində, Allahı aciz edəcək bir məxluqun olması düşünülə bilməz. Onun əzəli iradəsi və mütləq qüdrəti qarşısında hər şey bərabərdir. Kiçik –böyük fərqi yoxdur. O qüdrətə nisbətən bütün qalaktikalarla bir zərrə bir-birinə bərabərdir. Bir çiçək ilə baharın, parça ilə bütünün fərqi yoxdur.

Qeyri mümkünə gəlincə; qeyri mümkün, varlığını təsəvvür etmək əsla mümükün olmayan deməkdir. Mümkünün “olmaq”, “olmamaq” kimi iki cəhəti varkən, qeyri mümkünün tək cəhəti vardır; o da olmamaqdır. Yoxluq qeyri mümükünün daimi xüsusiyyətidir. Onun varlığını təsəvvür etmək, ziddiyyət və təzadları əmələ gətirir.

Məsələn, bir rəqəm ya cütdür, ya da təkdir. Bir rəqəmin həm cüt, həm də tək olması qeyri mümkündür.

Bir insanın eyni anda həm ayaqda, həm də oturmuş olması qeyri mümükündür.

Bir rəqəmin sonsuzdan böyük olması da qeyri mümükündür.

Eynilə də, Cənabı Haqqın bənzəri olması da qeyri mümkündür.

Mümkünün vacibdən böyük olması da qeyri mümkündür.

Məxluqun Xaliqdən üstün olması da qeyri mümkündür.

Sual sahibi bir demaqoqluq ilə qeyri mümkünü mümkün göstərməyə çalışmaqdadır.

7) Sual sahibi böyüklük anlayışını bilmir.

Cənabı Haqqın böyüklüyü məxluqata nisbətən deyil. Yəni, O, şəxsində böyükdür, böyüklüyü məxluqat ilə müqayisəyə girməz. Onun Şəxsi heç bir məxluquna bənzəmədiyi kimi, böyüklüyü də məxluqatın böyüklüyünə bənzəməz. Məxluqatın böyüklüyü nisbidir, bir-birinə görədir.

Bu həqiqəti bir misal ilə şərhə çalışaq. Günəşin böyüklüyü qar zərrələri ilə müqayisəyə girməz. Çünki, bütün bu qar zərrələri, parlaqlıqlarını o günəşdən alırlar. Necə onunla müqayisəyə girə bilərlər?

Bu misal kimi, elmi, qüdrəti və incəliyi sonsuz olan Allahu Təalanın böyüklüyü də məxluqatın böyüklüyü ilə heç bir yönlə müqayisəyə girə bilməz. Çünki bütün məxluqat həmişə Onun sifətlərinin və adlarının təcəlliləridir. Varlıqları Onun yaratmasıyla, həyatları Onun həyat verməsiylə, nurları Onun nurlandırmasıyladır. Onların böyüklükəri ancaq bir-birlərinə görədir. İnsan ağlı nə qədər böyüklük təsəvvür edirsə etsin və yenə insan xəyalı böyüklüyü necə xəyal edirsə etsin bunların hamısı məxluq böyüklüyüdür. Cənabı Haqqın böyüklüyü, düşünülən və xəyal edilən bütün bu böyüklüklərdən uzaqdır, ucadır.

Bilindiyi kimi, riyaziyyat elmində “sonsuz” anlayışı vardır. Bütün rəqəmlər ona nisbətlə müqayisəyə girə bilməzlər. Onların böyüklükləri bir-birlərinə görədir. Sonsuz üçün bir ilə bir milyardın fərqi yoxdur. Sonsuza böyük-kiçik fərq etməz. Bütün rəqəmlər, şüurlu qəbul edilsə, bunların hamısı sonsuzu anlamaqda eyni dərəcədə gücsüz və nöqsanlı qalacaqları kimi, Cənabı Haqqın sonsuz böyüklüyünü anlamaqda da bütün ağıllar eyni nisbətdə aciz qalarlar. O mütləq və sonsuz böyüklük, bu məhdud ağla sığmaz.

Menbe:suallarlaislam.com