Cahiliyyə adət ənənəsi və Hz. Peyğəmbər

İnsanlıq tarixi ilə var olan və bütün cəmiyyətləri əhatə edən nəhayət olaraq din, ictimai həyatın sadə bir anlayışı kimi qiymətləndirilə bilməz. Çünki hər cəmiyyətdə və hər insan ruhunda bir uca bir qüdrətə sığınma ehtiyacı və ilahi aləmə yönəlmə arzusu və meyli mövcuddur. Bu vəziyyət dinin fitri bir ehtiyac olduğunun göstəricisidir. Bununla birlikdə dinin qüvvətli bir ictimai idarə vasitəsi və təməl funksiyalarından birinin də cəmiyyəti inteqrasiya olundurmaq və ahəngini gücləndirmək olduğu həmişə dilə gətirilmişdir. Gərək cəmiyyətdəki ictimai təşkilat və quruluşlarla, gərəksə özündən qaynaqlanan təriqət, məzhəb kimi qruplarla əlaqəsindən ötəri din, cəmiyyəti təsiri altına almada əhəmiyyətini hər cəmiyyətdə və bütün zamanlarda davam etdirmişdir.
Beləliklə din, özünü təşkil edən əxlaqi ünsürlərin cəmiyyətə əks olunması nəticəsi ictimai hadisələrin bir çoxunda təyin edici olmuşdur. Bir çox təşkilat və hadisənin, tanınması və işıqlandırılması da bu dini təsirin başa düşülməsi ilə daha da açıqlıq qazanacaq. Xüsusi ilə Ərəb cəmiyyətinin bir çox, adət və ənənəsinin arxasında, səhv də olsa atadan qalma anlayışların yatdığı diqqətə alınsa, Cahiliyyə dövrünün araşdırılmasında, dini həyatın əhəmiyyəti daha yaxşı aydın olacaq.
Elə isə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in davam etdirdiyi Cahiliyyə Dövrünə aid bəzi xüsusların necə başa düşülməsi lazım olduğu əhəmiyyət ifadə etməkdədir. Ayrıca Onun sərgilədiyi bəzi rəftar və davranışların necə başa düşülməsi lazım olduğu, Müsəlmanların bunlara uyğun gəlməsinin dini ölçüsünün nə olduğu kimi mövzular da bir çox mübahisəyə səbəb olmuşdur. Mövzunu mümkün olduğu qədər bu baxımdan qiymətləndirməyə çalışacağıq.
1. Hz. Peyğəmbərin cahiliyyə ənənə və adətlərinə baxışı
Hz. Adəmdən Peyğəmbər Əfəndimizə gələnə qədər bütün peyğəmbərlər haqq dini təbliğ etmişlər. Dinin təməli olan iman əsasları həmişə eyni qalmışdır. Lakin şəriət dediyimiz, ibadət və dünyaya aid işlərdə Hz. Adəmdən Peyğəmbərimizə qədər hər dövrün zərurətlərinə, insanların ehtiyaclarına görə bəzi hökmlər dəyişərək gəlmişdir. Cənabı Haqq hər dövrün insanının yaşayışını və mənfəətini güdərək hər ümmətə ayrı bir şəriət göndərmişdir. Maidə Surəsinin 48-ci ayəsində bu barədə, "Sizin hər biriniz üçün Biz bir şəriət və açıq bir yol təyin etdik" buyurulur.
Allah heç bir qövmü peyğəmbərsiz buraxmamış, onlara haqqı təbliğ edəcək peyğəmbərləri göndərmişdir. 124.000 peyğəmbərin insanları təbliğ üçün göndərildiyi hədisdə ifadə edilən bir həqiqətdir. Ayrıca bütün peyğəmbərlərin ən böyük iddiası tövhid və iman həqiqətlərini təbliğ etməkdir. Bu səbəblə keçmiş dinlərdə olan tövhid inancı və bəzi hökmlərin Quranda olması çox normaldır. Çünki, peyğəmbərlərin iddiası bir olduğu kimi, həmsöhbətləri insan, o dinlərin sahibi də Allahdır.
İslam tövhid inancını gətirərək bütpərəstliyə qarşı qəti vəziyyət almış, dinə zidd olan hər şeyi rədd etmiş, bu inancın əsəri olan və insan qüruruna yaraşmayan bütün pis adətləri ortadan qaldırmışdır. Hüquqi və əxlaqi cəbhəsiylə də Cahiliyyə ruhu ilə sonuna qədər mübarizə etmiş, səfeh, qeyri əxlaqi və zalımanə davranışlara son vermiş və Cahiliyyə dövrünün bütün təzahürlərini ortadan qaldıraraq yerinə, elmlə bəslənən davranışların hakim olduğu yeni bir həyat nizamı qurmuşdur.
Bununla birlikdə Hz. Peyğəmbərin Cahiliyyə dövrü Ərəblərinin, mədəni quruluşunu, dəyərlərini, dərklərini hamısı ilə rədd etmədiyi görülməkdədir. Məsələn Onun bir səhabəyə xitab olaraq söylədiyi "Ey Saib! Cahiliyyə çağında etdiyin fəzilətli şeylərə İslam dövründə də davam et; qonağı qarşıla, yetimə kömək et və qonşuna yaxşı davran." tərcüməsindəki sözləri buna bir nümunədir. "İnsanların Cahiliyyə dövründə xeyirli olanları, İslam dövründə də xeyirlidir. Hədisi də eyni anlayışa işarə edər.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Uca Allah adına bəyanda olmaq səlahiyyəti və məsuliyyəti daşıyırdı. Bəyanın isə ehtiyac anında edilmiş olması lazımdır. Beləliklə o, özünə yönəldilən hər suala cavab vermək, qarşılaşılan problemlərə həll gətirmək və meydana gələn bir hadisəni hüquqi və əxlaqi təmələ oturtmaq vəziyyətində idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bəzən mövcud Cahiliyyə tətbiqlərini əsas ala bilirdi. Çünki bunlar, tamamı ilə cəhalətdən qaynaqlanan şeylər olmayıb, əslində İsmayıl (ə.s.) oğullarının şəriətinin bir davamı mahiyyətində idi. Özünə əri tərəfindən zıhar edilən Havle bt. Malik (r.ə.)a Rəsulullahın, "Sənin haqqında mənim edə biləcəyim bir şey yoxdur." buyurması, mövcud mövqenin Rəsulullah tərəfindən mühafizə edildiyini göstərər. Sonradan Quran ayələri enərək, zıhar kəffarə üsuluna bağlanar.
Hz. Peyğəmbərin və onun gətirdiyi İslam şəriətinin Cahiliyyə dövrü tətbiqlərinə baxışı, onları kökdən silib atmaq deyil. Əlbəttə ləğv edilən və ortadan qaldırılan tətbiqlər vardır, amma bir çox xüsus ya eynilə ya da islah edilərək qorunmuşdur. Bu barədə Dihləvinin etdiyi qiymətləndirməyi əhəmiyyətinə görə götürmək istəyirik. "Sizi O seçdi; din barəsində üzərinizə heç bir çətinlik yükləmədi; İbrahimin dini …." ayələrində ifadə edildiyi kimi, Rəsulullahın Hənif yəni İsmayılı şəriətlə göndərilmiş olduğunu, vəzifəsinin isə zaman içində meydana gələn azmaların istiqamətləndirilməsi, təhriflərin aradan qaldırılması, nurunun ortaya çıxarılması olduğunu ifadə ilə sözə başlayan Dihləvi, belə davam edər:
"Vəziyyət belə olunca, bu şəriətin əsaslarının Ərəblər tərəfindən müsellem, tutacağı yolun diqqətə çarpan olması lazımdır. Çünki bir peyğəmbərin, haqq yolun hələ izlərini daşıyan bir qövmə göndərilməsi halında, onun bütündən dəyişdirilməsi və yerinə başqasının qoyulması mənasız olar. Çünki bu kimi vəziyyətlərdə lazımlı olan, daha əvvəldən mövcud olan şəriətin mənimsənməsi və yerləşdirilməyə çalışılmasıdır."
Əsasən cəmiyyətdə tevarüs edilən həniflik, onsuz da Allahın razı olduğu əsaslardan idi. Elə isə Hz. Peyğəmbər, heç pozulmamış eyni ilə davam etdirilmiş olanlarını, heç dəyişdirmədən davam etdirəcək, pozularaq gələnləri təshih və təkmil edəcək, səhv tətbiq və düşüncələri də tamamı ilə qaldıracaq.
Bütün tətbiqləri təfərrüatı ilə işləmək mümkün olmayacağı üçün inanc, ibadət, ənənə və adətlərlə əlaqədar mövzulara ana xəttləri ilə təmas edərək bəzi misallar verəcəyik.
1.1. İnancla əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı
1.1.1. Allah inancı
İslamdan əvvəlki Cahiliyyə dövründə bütə ibadət etmək, Allaha şirk qoşmaq və Allah haqqında uyğun olmayan inanc və düşüncələr olduğu kimi, uca bir varlıq olaraq tək bir Allaha iman məfhumu da mövcud idi.
Hənif dininə mənsub olduğunu söyləyənlərin bəziləri, Hicaz bölgəsində mövcud olan şirki, bütpərəstliyi tənqid edirdilər. Allah haqqında, Ona uyğun inanc içərisində qala bilirdilər. Necə ki həniflərin içində olduğu vəziyyəti izah etməsi baxımından Əbu Zər (r.ə.) hadisəsi əhəmiyyətlidir. Yeni dinin varlığını eşidən Əbu Zər (r.ə.), qardaşını göndərib məlumat əldə etməsini istər. Qardaşı dönüşündə belə deyər: "Hz. Məhəmməd, sənin kimi tək Allaha ibadət edir, yaxşılıqla rəftar etməyi əmr edir".
Yenə Zeyd b. Əmr, Kəbəyə gedib səcdəyə bağlanır və belə dua edir: "Allahım mən sənə necə ibadət ediləcəyini bilmirəm. Sənin razı olacağın ibadəti bilsəm elə ibadət edərəm. Lakin bunu bilmədiyim üçün başımı yerə qoyub səcdə edirəm".
Züheyr b. Əbi Sülmanın bu beyti onun, Allahın tək bir olduğuna inanması deyil, eyni zamanda irəli bir mərtəbə olan Onun hər şeyi hətta içimizdə gizlədiklərimizi belə bildiyinə, hər şeyin yazılıb bir gün hesaba çəkiləcəyinə olan inancını ifadə edər.
"İçimizdəki şeyləri gizləməyə çalışıram, nə qədər gizlənsə Allah onları bilər. (Etdiyimiz şeylərin cəzası) təxirə salınar, bir kitaba qoyular, ya da hesab günü üçün saxlanar və ya hesabı tez görülər intiqam alınar".
İbrahim (ə.s.) və İsmayıl (ə.s.)ın dinindən geriyə qalan inanc əsasları işığında Allaha dümdüz inanaraq şirk qoşmayanlar olduğu kimi, bir tərəfdən Allaha inanıb digər tərəfdən müxtəlif varlıqları və ya bütləri Ona ortaq qoşanlar da vardı. Bu ibadət etdikləri şeyləri vasitəçi qəbul edirlər, etdikləri şirkə guya özlərincə bəraət qazandırırdılar. Göy cisimlərindən günəşə ibadət edənlər olduğu kimi, ulduzları Allahın ən böyük məxluqları gördüklərindən, hörmətlərindən ötəri zamanla onlara da ibadət edənlər vardı. Mələk, cin və ruhaniləri, təbiət varlıqlarını ortaq qoşanlar olduğu kimi tamamı ilə inkar edənlər də mövcud idi.
Belə bir mühitdə gələn İslam, daha əvvəldən var olan doğru inancları mühafizə edərək, Allahı özünə layiq bir şəkildə vasfetmiş, ortaqlardan, şirkdən, bənzətməkdən, vasitədən uzaq olduğunu ifadə etmiş, inkarçılığın hər növünü qaldıraraq üluhiyyətin bütün istiqamətlərini kamalı vuzuhla izah və isbat etmişdir.
1.1.2. Axirət inancı
Cahiliyyə dövründə Tanrı inancında olduğu kimi Axirət inancı da fərqli şəkillərdə təzahür etməkdə idi. Yenə "hənif" olanlar İslamı inanc istiqamətində bir inanca sahibkən digərlərindən bəziləri inkar edir, bir qisimi də müşrik adətlərini qarışdırırdı. Yuxarıda Züheyrin şeirində keçən, cəzaların təxirə salınacağı, hesab gününə saxlandığı ifadələri həm axirət aləminin varlığına həm də orada hesabın olacağına və mücərrəd imandan daha irəli bir dərəcədə imanın mövcudiyyətini göstərər.
Bu cür inancların varlığını Yəhudi və Xristianlığın təsirinə bağlamanın çox məntiqli bir izahı yoxdur. Bu düşüncələrin qaynağını Hz. İbrahim (ə.s.)ın gətirdiyi hənifliyin geriyə qalanları olaraq görmək daha məqsədəuyğun olacaq.
Quranda, təkrar dirilmə sözü ilə ifadə edilər. Sözün Ərəb cəmiyyətində eyni ilə başa düşülməsi, axirətə aid anlayışların onlar tərəfindən bilindiyini göstərməkdədir. Ölüm bir dəfədir, təkrar dirilməyəcəyik demələri, axirəti inkar etmələri belə, bu iki sözü, ölünün təkrar diriləcəyi və hesab verəcəyi mənasında anladıqlarını və başdan bəri də bu fikri bildiklərini göstərər.
Bütün şeirlərində, danışmalarında doğru və ya səhv bəhsi keçən axirət inancı, Həniflər arasında İslami anlayış istiqamətində, müşriklər və inkarçılar arasında hər şeyi rədd edən bir düşüncə şəklində təzahür etməkdədir. Lakin axirəti inkar edənlər belə bu mövzuya yer verməklə, inkarlarının ənənəvi dini mədəniyyətin təməlini təşkil edən Həniflikdən azmadan qaynaqlandığını göstərməkdədir.
Həyatdan sonra dirilməyi xurafat və qeyri-mümkün sayan anlayışlar olduğu kimi Axirətə inanmanın, cəmiyyətlərdə birliyi pozacağını və ictimai dincliyi qaçıracağını ifadə edənlər də vardı.
Quran və Sünnə, cəmiyyətdə olan bu anlayışları ya eyni ilə almış və ya təshih etmiş ya da tamamı ilə qaldırmışdır. Ayə və hədislərdə insanların oradakı vəziyyətləri, hesaba çəkilmələri, mükafat və cəza görmələri, cənnət, cəhənnəm, axirət, mizan, sırat kimi xüsuslar qəti bir dillə izah edilib isbat edilmişdir.
Edilən hər hərəkət və işin nəticəsiz və mənasız olmadığı mütləq bir qarşılığı olacağı "Dünya axirətin tarlasıdır" kimi hədislərlə ifadə edilmiş, dünya və axirət tarazlığının qorunması istənərək, Cahiliyyə dövrü anlayışlar yenidən şərh olunmuş, batil inanc və anlayışlar rədd edilmiş, beləcə axirət inancı həqiqi fikrə oturdulmuşdur.
1.1.3. Mələk, cin və şeytan inancı
Bu mövzunun iki ölçüsü var. Biri bunların Allaha ortaq qoşulması və bunlara ibadət edilməsi, digəri bunların özləri haqqındakı inancları. Burada ikinci qisim üzərində dayanılacaq.
Digər mövzularda olduğu kimi bu mövzularda da, İslami anlayışa uyğun düşüncələr olduğu kimi, tamamilə zidd və ya qismən səhv anlayışlar və fikirlər də vardı.
Kiramən katibin adında, günahları və savabları yazan mələklərə inananların varlığı, mələk inancının rast gələ bir inanc olmayıb onları vəzifələrinə qədər bilənlərin və bu inancın təməlini mühafizə edənlərin varlığını göstərməkdədir. Necə ki əl-Aşanın şeirində bunu açıqca görməkdəyik: "Sənin nemətini inkar etdiyimi sanma. Şahidim üzrə ey Allahın şahidi, şahid ol" sözünün, ağzımdan çıxana ey Allahın mələyi dediklərimə şahid ol, mənasını verdiyini görürük.
Mələkləri, Allahın qızları şəklində səhv təsəvvür edən düşüncələr olduğu kimi, Cəbrayıl (ə.s.)a "Namusu Əkbər" deyərək İbrahim (ə.s.)ın anlayışını davam etdirən Varaka b. Nevfel kimi həniflər də vardı.
Qurani Kərim və hədislər səhv anlayışları rədd edərək, onların ikrama məzhər qullar olduqlarını, əmr edilən hər şeyi etdiklərini və üsyan etməyən varlıqlar olduqlarını ifadə edər.
Cin və şeytan anlayışına gəlincə, cinlər ilə Allah arasında haşa qohumluq olduğunu, onların Allahın ortağı olduğunu söyləyənlər, cinlər adına əhdlər həsr edib qurban kəsənlər və onlardan kömək tələb edənlər mövcud idi.
Digər tərəfdən tanrını dost, cinləri düşmən qəbul edən anlayışa görə, pislik və xəstəliyin qaynağı cindir. Bunlar eyni zamanda şairlər və kahinlərin məlumat qaynağıdır.
Bəzi anlayışlara görə, cin və şeytanın ikisi də, pislik, düşmənlik, qorxu və fəlakət xatırladan ifadələr idi. Bu səbəblə zərərlərindən çəkinmək üçün cadu və tilsim etməyə, təsvirlərini çəkməyə və onları ilahlaşdırmağa başlamışlar, əhdlər və qurbanlar kəsmişlər.
Cin və şeytandan həm Qurani Kərimdə həm də hədislərdə bəhs edilməkdədir. Cinlərin və şeytanların, Allahın məxluqu və eyni zamanda mükəlləf varlıqlar olduğu izah edilər. Şeytanların pislik timsalı olduğu zikr edilərkən, cinlərin müsəlman olanlarından, Quran dinləyənlərindən bəhs edilər.
1.2. İbadətlə əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı
1.2.1. Qüsl, boy dəstnamazı almaq
Təmizliklə əlaqədar gözə dəyən ən əhəmiyyətli xüsusun qüsl dəstnamazı olduğunu söyləyə bilərik. Cahiliyyə dövrü həniflərin ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərinin başında, Hz. İbrahim (ə.s.) zamanına qədər uzanan və onun manevrində iştirak etdiyi yazılmış olan qüsl almaq olduğu ifadə edilər. Necə ki, həcc etmək, sünnət olmaq, qüsulsuzluqdan ötəri qüsl almaq hənifliyin göstəricilərindən sayılardı.
Cahiliyyə dövründə Ərəblərin qüsulsuzluqdan ötəri boy dəstnamazı almaq, mazmaza, istinşak edib, misvak istifadə etdikləri də gələn rəvayətlər arasındadır.
Yalnız həniflərin deyil, müşrik olan Ərəblərin belə qüsl etdikləri, qüsulsuzluğu alçaq gördükləri, Bədir döyüşündə məğlub olan Əbu Süfyanın Hz. Peyğəmbər ilə döyüşənə qədər qüsulsuzluqdan ötəri yuyunmayacağına and içməsi hadisəsi göstərməkdədir.
Qaynaqlar qüsulsuzluqdan ötəri qüsl almanın, Cahiliyyə dövründə həcc və nikah kimi Hz. İbrahim və Hz. İsmayıl (ə.s.)ın dinindən qalma bir iz olaraq əməl edilən xüsuslardan olduğunu zikr edər.
Digər tərəfdən dəyişik mülahizələrlə aybaşılı qadınların belə bütlərə təmas etməkdən qaçınmaları da qüsla verdikləri əhəmiyyətin bir ifadəsi ola bilər.
Cahiliyyə dövründə, ənənə, adət və ya başqa mülahizələrlə qüslun davam etdiyini söyləyə bilərik. Heç olmasa həniflərin, aybaşı, nifas, qüsulsuzluq kimi hallardan ötəri qüsl aldıqlarını açıqca ifadə edə bilərik.
Qüsulla əlaqədar olaraq Peyğəmbərimiz ağız və buruna su verməyi fitrətdən saymış bunun da əvvəlki peyğəmbərlərin sünnələrindən olduğunu ifadə emiştir..
Hədislərdə keçən fitrətlə əlaqədar xüsuslar yəni bir mənasıyla əvvəlki peyğəmbərlərin sünnələri, fərqli şəkillərdə sıralanmış isə də bunların ümumiyyətlə bunlar olduğu görülər:
Ağıza su almaq, buruna su çəkmək, misvak istifadə etmək, bığları qısaltmaq, saqqal buraxmaq, dırnaq kəsmək, barmaqların arasını yumaq, sünnət olmaq. Görülür ki, Hz. Peyğəmbər, Cahiliyyə dövrünün bir çox tətbiqini, Cahiliyyə dövrü adətləridir deyə deyil, daha əvvəlki peyğəmbərlərin tətbiqləri olaraq mənimsəyir, ümmətini təşviq edir və islamın bunları təsdiq edib davamına hökm etdiyini tərifləyərək elan edir.
Nəticə olaraq deyilə bilər ki, Cahiliyyə dövründə istifadə edilən qüsl, ağıza, buruna su vermək kimi xüsuslar, Hz. İbrahimin (ə.s.) və daha əvvəlki peyğəmbərlərin manevrlərindən geriyə qalanlardır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bu kimi tətbiqləri davam etdirmişdir.
Hədislərdə keçən barmaqların arasını yumaq, ağıza, buruna su vermək təbirləri, dəstnamazı xatırladır isə də buna aid bir şərhə rast gələ bilmədik.
1.2.2. Gündəlik, həftəlik və illik ibadətlər
Namazla əlaqədar olaraq Cahiliyyə şeirlərində səcdə etməyə dair izahlar varsa da, rükulu, qıyamlı, səcdəli bir ibadət mənasıyla namazın varlığını bilməyirik. Ancaq Peyğəmbərimizin (s.ə.s.)ın özündə rüku olmayan bir dində xeyr yoxdur buyurması Qurani Kərimdə isə, "…təvaf edənlər, orada qıyam ilə dayananlar, rüku edənlər və səcdəyə qapılanlar üçün evimi təmiz tut" deyə Hz. İbrahim (ə.s.)a edilən xitabın, hənif dininin əslində namaza bənzər bir ibadətin olduğu anlayışını verdiyi deyilə bilər. Demək ki, Cahiliyyətdəki təvaf və səcdələr həmişə bu dinin miraslarından geriyə qalanlar idi.
Həftəlik bir ibadət olub olmadığı da qəti deyil. Ancaq Cahiliyyət dövründəki bəzi tətbiqlərin varlığını görməkdəyik. Ka'b b. Züheyrin Cümə günləri Qureyşi yığıb içində bir də xütbə olan həftəlik bir ibadət etdiyi rəvayət edilər. O dövrdə bu ibadətə "Yevmü'l-Arube" və ya "ma'ruzat" adı verilməkdə idi. Ka'b b. Züheyrin Cümə günü etdiyi bu xütbələrin bəziləri günümüzə qədər gəlmişdir.
Bu kimi xüsuslar Cümə ibadətinin Hz. İbrahim (ə.s.) deyil qaldığını və Ka'b zamanında hələ davam etdiyini göstərməkdədir. Bəlkə də zamanla digər bəzi xüsusların tərk edilməsi kimi bu da tərk edilmiş və ya fərdiləşmiş ola bilər.
Qurban bayramının Hz. İbrahim dinindən olduğu da aydın olmaqdadır. Necə ki Hz. İbrahimin qurban kəsdiyi rəvayət edilər. Qurani Kərimdə "hənif olan İbrahimin dininə uyğun gəl" əmri ilə bu kimi xüsuslara işarə edilmiş ola bilər.
Mədinəlilərin ilin iki günü bayram etdiklərini öyrənən Peyğəmbərimiz (s.ə.s.) "Allah Təala sizin bu iki bayramınızı, onlardan daha xeyirli ikisi ilə dəyişdirdi. Ramazan və Qurban Bayramı" buyuraraq, köhnələrini qaldırıb yerlərinə bu iki bayramı gətirmişdir.
Cahiliyyə dövrü adətlərindən biri də yağış duasına çıxmaq idi. Yağışı ulduzların yağdırdığına inanan insanlar ruzilərini də onların göndərdiklərini zənn edirdilər.
Digər tərəfdən həm babası Abdulmuttalib həm də əmisi Əbu Talib'in Peygamber Əfəndimizi yanlarına alaraq yağış duasına çıxmaları və şirk qarışmayan bir üslubla Peyğəmbərimizi şəfaətçi edib yağış istəmələri, onların bu ibadəti həm hənifliyin davamı olaraq etdiklərini həm də az da olsa pozulmadan mühafizə etdiklərini göstərməkdədir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) insanlığın ehtiyacı olan yağış duasını davam etdirmiş, ancaq səhv anlayış və düşüncələri də təshih etmişdir.
İllik ibadətlərdən biri də Orucdur. Rəcəb ayında oruc tutulması rəvayət edilir. Digər tərəfdən heç danışmayaraq bir gün boyunca susmaq surəti ilə oruc tutanların və işlədikləri günaha qarşı kəffarə üçün oruc tutanların da varlığı bilinməkdədir.
Hz. İbrahim (ə.s.)ın hər ayın üç günü oruc tutduğu rəvayət edilməkdədir. Hz. Peyğəmbər də, oruc ibadətini davam etdirmiş və Rəcəb ayında oruc tutmağı təsdiq etmişdir. Haram ayların Cümə axşamı, Cümə, Şənbə günlərində, Zilhiccənin ilk doqquz günündə oruc tutmanın müstəhəb olduğu ifadə edilmişdir.
1.2.3 Cənazə mərasimləri:
Cahiliyyə dövründə belliyye deyə bir tətbiq olmasına baxmayaraq, cənazələrini yuyub kəfənləyənlərin və torpağa basdırdıqdan sonra dua oxuyanların olduğunu; heç olmasa bu cür məlumatların varlığını görürük.
Necə ki Ubey b. Ka'bdan gələn bir şeirdə o belə deyir:
Hz. Adəm (ə.s.)ın ruhunu mələklər kabzetti. Sonra yudular, kəfənlədilər, torpağı qazaraq dəfn etdilər. Cənazə namazını qıldılar qəbrinə girib üzərinə kərpic qoydular, sonra torpaqla üzərini örtdülər və ey Adəm oğulları yolunuz budur dedilər. Cahiliyyə dövrü hənifləri də bu tətbiqi davam etdirərək, cənazələrini yuyarlar, kəfənlərlər və üzərinə dua oxuyardılar. Tabuta qoyduqdan sonra, vəlisi ayağa qalxaraq onun yaxşılıqlarını sayar tökərdi və "Allahın rəhməti üzərinə olsun" deyilərdi. Bu xüsus bir cür cənazə namazı sayılar, sonra da dəfn edilərdi.
Qaynaqlar Əbu Talibin cənazəsinin yuyunub kəfənləndiyini, hələ cənazə namazı fərz qılınmadığı üçün anamız Hz. Xədicə anamıza və Sekran b. Amanın cənazələrinə də eyni tətbiqlərin edildiyini bildirməkdədir.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), Hz. Adəm (ə.s.)dan bəri davam edən və Hz. İbrahim (ə.s.)ın hənif dini ilə davam edib, Cahiliyyəyə qədər davam edən cənazələrin yuyunub kəfənlənməsi, dua oxunub dəfn edilməsi tətbiqlərini davam etdirmiş, cənazə ilə əlaqədar dinə uyğun gəlməyən tətbiqləri isə rədd etmişdir.
1.2.4. Həcc ilə əlaqədar ibadətlər:
Cahiliyyə dövrünün gözə dəyən ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri də, həcc ibadəti və bununla əlaqədar tətbiqlərdir. Ehrama girmək, vəqf etmək, telbiye gətirmək, təvafda olmaq, gərək Həniflikdən qalma əsli ilə, gərəksə şirk qarışdırılmaq surəti ilə davam edən ünsürlər idi. Qurban kəsilməsi, şeytanın daşlanması kimi xüsuslar da davam etdirilmişdi.
Menat bütü üçün və ya Uzza və Nailə bütləri üçün telbiye gətirərək ehrama girənlər vardı. Ehrama girənlərdən heyvan əti və yağ yeməyərək pəhriz saxlayanlar vardı. İslam buna bir açıqlıq gətirərək, ov heyvanlarının ətini müəyyən şərtlərlə qadağan etmiş, digər yemək və ətlərə hər hansı bir məhdudlaşdırma gətirməmişdir. Yenə ehramlı birinin kölgədə oturması, evinə normal qapıdan girməsi xoş qarşılanmazdı. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu cür ənənələri də qaldırmış, Qureyşdən çoxunun etdiyi kimi evlərə qapılarından girib çıxma adətini davam etdirmişdir.
Ehramlı ikən xüsusi bir paltar geyilərdi. Bu paltarı tapa bilməyən isə çılpaq olaraq təvaf edərdi. Ayrıca ehramdan çıxmaq üçün təraş olduqlarını, ancaq bəzilərinin bunları bütlərin yanında etdiyini görməkdəyik.
Hz. Peyğəmbər, ehtimalla Hz. İbrahim (ə.s.)dan qalan bu tətbiqlərin səhv olanlarını təshih etmiş, doğru olaraq davam edənlərini isə tasvib etmişdir. Məkkənin hörmətə layiq olduğu, orada adam öldürülmədiyi, bəzi ağacların belə kəsilmədiyi köhnədən bəri bilinməkdədir. Qısacası Kəbənin ətrafı İslamdan əvvəl də "Haram", yəni müqəddəs və toxunulmaz sayılmaqda idi. Bu anlayışın Hz. İbrahim (ə.s.)ın etdiyi duanın qəbul edilməsinin və tətbiqlərinin davamı olduğu deyilə bilər. İslam Məkkənin haramlığını qəbul etmiş, qan tökülməsini qadağan etmişdir. Telbiyeyə gəlincə, bu tətbiqin Hz. İbrahim (ə.s.) və həcc edən digər peyğəmbərlər tərəfindən edildiyini və "Lebbeyk Allahümme lebbeyk" deyə telbiyede olduğunu rəvayət edilər.
1.3. Muamelatla əlaqədar olanlar və Hz. Peyğəmbərin baxışı:
1.3.1. Ad qoymaq və sünnət olmaq:
Uşaq dünyaya gəlincə edilən ilk əməliyyatın başında, ad qoyma, sünnət olma kimi xüsuslar gəlir.
Cahiliyyə dövründə ad qoyma ilə əlaqədar müxtəlif tətbiqlərin varlığını görməkdəyik. Uşağın bir adı olmasına baxmayaraq İbn. Falan, Əbu Falan kimi ləqəbləri də olar və bir şəxs ən az üç adla bilinərdi. Adların başında "Abd" sözü olardı, ancaq bu ifadə "Allah" adına nisbət edildiyi kimi bütlər adına da və bəzən də Kəbəyə nisbət edilirdi.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), büt, Kəbə kimi şeylərə nisbətlə verilmiş adları dəyişdirmiş, ən sevimli adların Allahın adlarına nisbətlə verilən adlar olduğunu bildirmiş və adların gözəl qoyulmasını çünki, qiyamətdə bunlarla çağırılacağımızı ifadə etmişdir.
Ayrıca, zalım və cabbar kəslərin adını verməyi qadağan etmiş, Üsyankar, Berre kimi sifətləri və hüzn, kədər, qəm ifadə edən sözləri, Muti, Cəmilə, Zeynəb, Cüveyriye, Sehl, Bəşir kimi adlarla dəyişdirmişdir.
Cahiliyyə dövründə mövcud olan, uşaqların qulaqlarının deşilməsi məsələsi də sərbəst buraxılmış hər hansı bir qadağan etməyə gedilməmişdir.
Uşaqların sünnət edilməsi isə Cahiliyyə dövrünün ən əhəmiyyətli xüsusiyyətlərindən biri idi. Barnaba İncilində keçən Hz. Adəm (ə.s.)ın sünnət olması ilə əlaqədar hökm diqqətə alınsa, Allahın bu sünnəti insanlığa da ən başdan əmr etmiş olma ehtimalı doğular. Bu vəziyyətdə sünnət olmanın çox köhnələrə uzanması və müxtəlif millətlərə şamil olması lazımdır.
Hz. İbrahim (ə.s.)ın sünnət olduğu qəti olaraq neçə yaşında edilməsi ixtilaf edilmiş, Hz. İsmayıl (ə.s.) isə, 13 yaşında ikən sünnət olmuşdur.
1.3.2. Nigah:
Cahiliyyə dövründə qızı vəlisindən istəmək adətdən idi. Mehir və ya başlıq qıza deyil atasına və ya yaxınlarına verilərdi. Vəlinin qızı istədiyi kişiyə verməsi adətdən sayılar və qızın fikri heç alınmazdı.
Dul qadınların belə icazəsinin alınmadığı bu dövrdə, dul qalmaq pis sayılar və quş uçurdaraq şərhlər edilərdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) istər dul, istər qız olsun icazələrinin alınmasını şərt qoymuş və icazəsi olmadan edilən bir nigahı ləğv etmiş və ya mümkünsüz buraxmışdır.
Cahiliyyə dövründə qızlar ümumiyyətlə buluq çağına gəlincə evləndirilərdilər. İslam bu tətbiqi eyni ilə davam etdirmiş, ancaq birini istəyən varsa bir başqasının da ona talib olma adətini qaldırmış, əvvəlcə istəyənin nəticəsi müəyyən olmadan başqasının təklifdə ola bilməyəcəyini bildirmişdir. Evliliklə əlaqədar hədislərdə görülən bəzi tətbiqlərin, Cahiliyyə dövrü adətlərlə bənzərlik ifadə etdiyi irəli sürülür. Ancaq, Cahiliyyə tətbiqlərinin hamısı pis deyildi. Hz. İbrahim (ə.s.)dan qalan və ya dinə uyğun olan tətbiqləri İslamın mənimsəməsi çox normal idi. Bu nöqtənin göz ardı edilməsi, səhv düşüncə və qənaətlərə apara bilər.
Cahiliyyə dövründə görülən "vəlimə" yəni toy yeməyi, toydan sonrakı gün, kasıb füqəraya verilərdi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu adəti davam etdirmiş, ancaq yeməyi zifaftan əvvəl verdirmişdir. Ayrıca gəlin, toyun evinə aparılarkən "sizə gəldik, sizə gəldik. Allah sizə də bizə də ömür versin" deyə deyilən adəti də təsdiq edərək davam etdirmişdir.
Digər tərəfdən dəyiş toqquş deyilən "şığar" ilə mehirsiz evlənmə adəti də görülməkdə idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu tətbiqi qaldırmışdır. Ayrıca məğlub etdikləri insanların qızları ilə qarşılıqsız evlənmə adəti də mövcud idi. Peyğəmbər Əfəndimizin, Hz. Safıya (r.ə.) ilə evlənməsini bu tətbiqə bənzədənlər varsa da, onların bu səhvi, nökərlərin azad edilmələrinin, mehir yerinə keçdiyini bilmədiklərindən qaynaqlanmaqdadır.
O cəmiyyətdə əmzikli xanımla cima etmək, hamilə qadının uşağını əmizdirməsi xoş görülməzdi. Həkimlər bunun zərərli olacağını söyləyərdilər. Peyğəmbər əfəndimiz (s.ə.s.), bunun zərərsiz olduğunu söyləyərək icazə vermişdir. Yenə Yəhudilərin xoş görmədiyi, ancaq Cahiliyyə Ərəblərinin etdiyi azl tətbiqinin də təsdiq edildiyini görməkdəyik. Ayrıca öz analar, qızlar, bibilər, xalalar və süd qardaşlarla evlənmə qadağanı davam etdirilmiş, digər tətbiqlər isə ya qaldırılmış və ya təshih edilmişdir.
Övladlıqların xanımları ilə evlənmə qadağanı qaldırılmış, çox xanımla evlənmə adəti dördə endirilmişdir. O dövrdə görülən bir müddətə evlənmək demək olan "muta", dəyiş toqquş olan "şığar", aşna həyatı demək olan "haden", soylu birindən uşaq əldə etmək üçün xanımını başqasına göndərmək, xanımlarını qarşılıqlı dəyişdirmək kimi xoş olmayan nigah növləri qadağan edilmişdir.
Bütün bu mənfi nikah növlərinə baxmayaraq, bir nigah növü daha vardı. Buna görə bir kimsə, digər bir kimsədən qızını və ya bacısını istər, o da razılaşsa istəyən şəxsə nigah edilər və qadının mehri verilərdi. Həniflikdən qalan bu nigah, əskik istiqamətləri tamamlanaraq, qəbul edilmiş və davam etdirilmişdir.
Dihləvinin də dediyi kimi, Cahiliyyə insanları bir çox gözəl adətlərə sahib idi. Onlar bəzilərinə şirk qarışdırmış olsa belə şirksiz, safı olan tətbiqlər də vardı. Necə ki dəstnamaz almaq, səcdə etmək olan namaz qılmaq, dua və zikrdə olmaq, qonaqları və yolçuları qarşılamaq, zəif və düşgünlərə köməkdə olmaq, itikafa girmək, kölə azad etmək, heyvanlarını boğazdan və ya sinəsindən kəsmək, doğru və ya səhv olaraq yemə, içmə, geyinmə, ziyafət, bayram, ölülərin basdırılması, nigah, talaq, iddət, yas tutma, alış-veriş və digər rəftarlar kimi qaydalara uyğun gəlmək cəmiyyətdə qəbul görən adətlərdən idi.
3. Sünnənin qaynağı haqqında alimlərin fikirləri
Əshab-ı kiram (r.ə.), Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in tətbiqlərindən, izahlarından və ifadələrindən Quran xaricində vəhy aldığını bilirdilər. Bunu bir çox dəfələr ifadə etmişlər. Alimlər də Quran, hədis və səhabələrin ifadələri istiqamətində sünnənin qaynağı haqqında fikir və bəyanda olmuşlar, hamısı olmasa belə sünnənin qaynağının vəhyə daynadığını ifadə etmişlər.
Aişə (r.ə.) anamız, Hz. Xədicə haqqında vəhy gəldiyini ifadə edər və Ona cənnətdən bir köşk verildiyinin bildirildiyini söyləyər.
Rəvayətlərdə keçən, Cəbrayıl, Quranı endirdiyi kimi sünnəni də endirdi. Ayrıca qonşuya yaxşı davranmağı, dəstnamaz almağı, namaz qılmağı, telbiyenin yüksək səslə edilməsini, müqəddəs akik vadisində namaz qılınmasını, namazların vaxtlarını, ümməti Məhəmmədin (s.ə.s.) girəcəyi cənnət qapısını, seyyidü's-şüheda olan Hz. Həmzə (r.ə.)ın adının səma əhli tərəfindən lövhələşdirilməsi kimi məlumatların Cəbrayıl (ə.s.) vasitəsi ilə alması da Quran xaricində vəhy olduğunu göstərər.
Evzai, "Sənə Rəsulullahdan (s.ə.s.) bir hədis çatdığında əsla başqa bir şeylə hökm etmə; çünki Rəsulullah (s.ə.s.), Uca Allahdan bir təbliğçi idi" deyərək, sünnənin vəhyə istinad etdiyini ifadə etmişdir.
Bu mövzuda əhəmiyyətli şərhləri olanlardan biri də İmam Şafidir. Mövzunu elminə güvəndiyi bir şəxsə söykədiyi və özünün də qəbul etdiyi anlayışa görə Sünnə; ya vəhydir, ya vəhyin bəyanıdır, ya da Allahın özünə təqdim etmiş olduğu bir vəziyyətdir. Bu da özünə xas etdiyi peyğəmbərliyə və buna dayanaraq ilham etdiyi hikmətə dayanır. Bu halda hansı vəziyyət əsas alınırsa alınsın, Allah, insanların Rasullaha itaətini əmr etmiş, sünnənin gərəyi ilə əməl etmələrini istəmişdir. Sünnənin Quranı şərhi, ya Allahdan gələn Risalət yoluyla, ya ilhamla ya da özünə verilmiş "əmr" ilə reallaşar.
Eyni qənaətləri paylaşan İbn Hazm, Sünnəni vəhyi qeyri metluv olaraq ifadə edər və vəhyi metluv olan Qurana uyğun gəlməmiz lazım olduğu kimi, ikinci vəhy olan sünnəyə də uyğun gəlməmizin əsas olduğunu ifadə edər. Çünki asılılığı və Allahdan olmaları baxımından ikisi də eynidir.
Qəzali həzrətləri də sünnənin vəhyə istinad etdiyini ifadə ilə, vəhyi ğayrı metluv olduğunu ifadə edər.
Sünnənin hamısı vəhy olaraq qəbul edilsə, Hz. Peyğəmbərin (s.ə.s.) necə Quranı Kərimi dəyişdirə bilmirsə, sünnəni də dəyişdirə bilməyəcəyi mənası özbaşına ortaya çıxmaqdadır.
4. Sünnə "Takriri Vəhy"dir
Sünnəni təsvir edərkən bir qisiminin də takriri sünnət olduğu bilinən bir həqiqətdir. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.), hüzurunda gördüyü və ya eşitdiyi halda susması və ya təsdiq etməsindən ibarət olan sünnədir.. Yəni Əshab-ı kiram gərək əvvəlki Cahiliyyə dövründən qalma bəzi tətbiqləri, gərəksə öz anlayışları gərəyi olaraq etdikləri danışma, davranış kimi xüsuslardan birini Hz. Peyğəmbər, gördüyündə və ya eşitdiyində onları bəzən düzəldir, bəzən dəyişdirir, bəzən də səsləndirmirdi. Əshab-ı kiram Onun bu susmasını təsdiq olaraq qiymətləndirirdi. Çünki ümmətin etdiyi bir səhvi eynilə buraxması, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) adına uyğun olmazdı. Bu səbəblə Onun susmaları belə o hərəkət və ya sözün səhv olmadığı mənasını verirdi.
Səhabələr (r.ə.), Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın idarəsində olduğu kimi, Rəsulullah (s.ə.s.)də İsmət sifətinin bir gərəyi olaraq, davamlı vəhyin idarəsi altında idi. Bu səbəbdən Onun səhvinin düzəldilmədən buraxılmayacağı və bu xəbərdarlığın da gecikdirilmədən dərhal ediləcəyi bilinməlidir. Bu xüsusiyyəti ilə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bütün insanlardan ayrılmaqdadır.
Daha peyğəmbər olaraq vəzifələndirilmədən əvvəl belə bəzi davranışlarından ötəri xəbərdarlıq edildiyi bilinməkdədir.
Bir dəfə, Qureyş uşaqları ilə oyun oynayarkən izarını çıxarıb daş daşımaq istəmiş ancaq bu vəziyyətdən şiddətlə daşınmağa çağırılmışdır. Yenə zəmzəm quyusunun təmiri üçün əmisi Əbu Talibə kömək məqsədi ilə izarını çıxarıb üzərinə daşı qoymaq istəmiş, lakin huşunu itirmə keçirmişdir. Özünə gəldiyində isə, üzərində ağ paltar olan birinin örtünməsini istədiyini söyləmişdir.
Bədəninin görülməsi uyğun olmayan xüsuslar üçün mühafizə edildiyi kimi, o günün cəmiyyətində görülən bəzi naxoş tətbiqlərdən də qorunmuşdur. Öz ifadəsi ilə, toy kimi yerlərdə edilən oyun və əyləncələrə baxmaq istəmiş ancaq onları eşidə bilməmiş və yatıb qalmış, ondan sonra da Peyğəmbərliklə vəzifələnənə qədər pisliyə bulaşmamışdır.
Hələ peyğəmbər deyilkən və ümmətinə və insanlığa nümunəliyi qəti olaraq ifadə edilməmişkən belə qoruma altında olan bir şəxsin, bütün istiqamətləri ilə ümmətinə və insanlığa nümunə olduğu bir dövrdə mühafizə edilməməsi, səhvli və əskik bir vəziyyət varsa düzəldilməməsi düşünülə bilər?
Necə ki Qurani Kərimdə bunun misallarını görməkdəyik.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) vəhyi mühafizə üçün narahatlıq etmiş, ancaq Allah Təala, buna yer olmadığını bildirərək narahatlığını götürmüşdür.
İnsanların hidayətə gəlmələri, Allahın əmrinə uyğun gəlmələri barəsində Onun vəzifəsinin tək təbliğ olduğu vəhyin ancaq Allahın diləməsi ilə olacağı, nəticəsi Allahın diləməsinə bağlı olduğu kimi xüsuslarda xəbərdar edilmiş; bağışlama dilədiyi əmisi Əbu Talib haqqında, xəbərdarlıq edilərək dua etməkdən məhrum edilmişdir.
Digər tərəfdən, Uhud döyüşündən sonra düşmənlərinə lənətdə olmaqdan və Hz. Həmzə (r.ə.)a edilən rəftarlardan sonra müsle etmək arzusundan da imtina etdirilmişdir.
Ayrıca, Bədir döyüşündə əldə edilən əsirlərlə əlaqədar fidyə qarşılığı vermə fikirindən ötəri xəbərdar edilmiş, münafiqlərlə əlaqədar onları qazanma arzusu ilə etdiyi tətbiqdən məhrum edilmiş, əsirlərin arzusu üçün Allahın halal etdiyi şeyi özünə haram etməsi səbəbi ilə də xəbərdarlıq edilmişdir.
Bu və bənzəri ayələr Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in etdiyi bəzi qənaətlərinin razılığı İlahiyyə müvafiq olmadığı vəziyyətlərdə təshih edildiyinin açıq göstəriciləridir. Allah Təala, Onu, əvvəl azad buraxır və icdihad etməsini, səhabələri ilə müşavirə etməsini istəyir. Nəticədə Allahın razılığına uyğun isə eləcə qalır, deyilsə təshih edilirdi. Necə ki, əvvəl müşrik uşaqlarının ataları hökmündə olduğunu bəyan edib, sonra cənnətlik olduqlarını söyləməsi, sonra bu fikirindən vəhyin xəbərdarlığı ilə imtina etməsi, qəbir əzabı haqqındakı görüşün Yəhudi fitnəsi olduğunu söylədikdən sonra, vəhyin xəbərdarlığı ilə qəbir əzabının varlığını bəyan edib, dualarında ondan Allaha sığınması kimi xüsuslar, Quran vəhyi xaricində də özünün xəbərdar edilib təshih edildiyini göstərməkdədir.
Bu halda, Alim, Həbir, Səmi, Basar, Hakim olan Allah (c.c.), Peyğəmbər Əfəndimizdən sadır olan hər cür söz, hərəkət və davranışı ya təshih etmişdir, ya da eynilə davam etdirmişdir.
Bundan hərəkətlə, Hz. Peyğəmbərin içində olduğu cəmiyyətin bəzi ənənə və adətlərini eyni ilə davam etdirməsi, onların Allahın idarəsindən keçdiyi və bir cür vəhyi takriri olması səbəbi ilə, onlara yalnız bir adət və ənənə olaraq baxmanın doğru olmayacağını düşünürük. Onsuz da o tətbiqlərin təməldən Hz. İbrahimə və ya başqa peyğəmbərlərə dayandığını əvvəldən ifadə etmişdik.
Bu halda Hz. Peyğəmbərin sərgilədiyi davranış və hərəkətlər, eyni ilə Cahiliyyədə olsa belə, səhv olsaydı, mütləq vəhy tərəfindən təshih ediləcəkdi. Təshih edilməyənlər isə təsdiq edilmiş deməkdir deyilə bilər.
5. Sünnənin bağlayıcılığı
Sünnənin bağlayıcılığı ilə əlaqədar edilən təsniflər uzandıqca başa düşülməsi və şərh olunması baxımından faydalı olsa belə praktikada Müsəlmanlara gətirəcəyi faydalar baxımından qısa və öz olanının seçilməsi lazım olduğuna inanırıq.
Əsasən sünnənin tərifindəki fərqli anlayışlar, hökmün də fərqliliyinə səbəb olmuşdur. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) etdiyi hər şeyi sünnə kateqoriyasına qatan anlayışı olduğu kimi qəbul edib Onun bütün həyatının ümməti üçün mütləq itaət edilməsi lazım olan bir model olduğunu söyləmək bağlayıcılığın zəruriliyi anlayışı içində mümkün deyil. Digər tərəfdən, "Hz. Peyğəmbərin etdiyi bəzi davranışlar, ənənədən, cəmiyyətdən, fırti davranışlarından ortaya çıxmışdır" anlayışı içərisində, "mübahdır, elə isə bunları etmənin heç bir fəziləti yoxdur" demək, də bir çox sünnənin yox olmasına səbəb ola biləcək. Bu iki uc arasında gedib gələn bütün anlayışların tək hədəfi olsa gərək: Görəsən Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) hər rəftar və hərəkətində risalət və peyğəmbərlik gərəyi davranmış, yoxsa bəzi bəşəri vəziyyətləri zərurəti sərbəstmi qalmış. Beləliklə bütün davranışlarından istəsə fiqhi və ictihadı da olsun bir məna çıxarmaq mümkündür?
Vəzifəli bir insanın vəzifəsi davam etdiyi müddətcə o vəzifəyə və layiq olduğu mövqeyə uyğun hərəkət etməsi, o mövqeyə zidd rəftarda olması düşünülə bilməz.
Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da həm rəsuldur, həm də quldur. Ancaq qul olması, bəşəriyyət ilə məşğul olması Onun bu işləri edərkən peyğəmbərlik nurundan istifadə etmədiyini söyləmək mənasını verməz.
Digər tərəfdən etdiyimiz işlərə dəyər qazandıranın niyyət olduğu unudulmamalıdır. Sözgəlişi, dişlərimizi sırf təmizlik olsun, gözəl görünsün deyə fırçala ilə bu nəticələrlə birlikdə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in də bu işi etdiyini bilərək və ona uyğun gələrək etmək fərqli şeylərdir. Çünki, Onu xatırlamaq, birbaşa Allah Təalanı xatirimizə gətirir. Çünki O peyğəmbər Allahın elçisidir. Bu anlayış da bizim Allahı xatırlamamıza səbəb ola bilir. Adamın Allahı xatırlaması isə tam bir ibadətdir. Demək ki, bəşəri davranışlarımızda, kavli bir əmr olmasa belə Hz. Peyğəmbərin hərəkətinə mümkün mərtəbə irtiba etmək, nəticə etibarı ilə ibadət ruhu qazandırır.
Ayrıca sünnənin təqdimatını ümumi qiymətləndirdiyimizdə üçə ayırmaq mümkündür.
1- Fərz və vacib olanlar. Onsuz da bu barədə hər hansı bir ixtilaf olmadığı kimi bütün alimlərin ittifaqı var. Burada cəmiyyətin ənənəsidir anlayışının yeri yoxdur.
2- İbadətlərlə əlaqədar sünnələrdir. Nafilə dediyimiz bu qisimində uyğun gəlilməsinin savabı var cəzası isə yoxdur.
3- Əsas məsələ olan isə fərz və vaciblərdən olmayan ibadətlərlə əlaqədar sünnələr əhatəsinə də girməyən, ənənə və adət dediyimiz qisimlərə girən davranışlardır. Bütün qiymətləndirmələr işığında deyə bilərik ki; Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu növ hərəkətləri:
a) İbrahim və İsmayıl (ə.s.)ın dinlərindən və sünnələrindən geriyə qalan bir qisim tətbiqlərin davamı ola bilər.
b) Heç olmasa pis bir şey olmadığı aydın olur. Çünki vəhy düzəltməmişdir. Elə isə İlahinin süzgəcindən keçmişdir.
c) Peyğəmbərlik nurunun təcəllisinə məzhər bir şəxsin hərəkətidir. Elə isə bu hərəkətlərə uyğun gəlmənin lazımsızlığı ola bilməz.
Nəticə olaraq deyilə bilər ki, Hz. Peyğəmbərin bəşəriyyət gərəyi etdiyi yemək, yatmaq, getmək və bəşəri rəftar və davranışları, o fitri hərəkətlərin ədəbləridir. Bu ədəbə riayət edən əcr və savabını alsa da riayət etməyənin məsuliyyəti yoxdur.
6. Qiymətləndirmə
Qurani Kərim və Sünnənin indiki vaxtda müzakirələrə səbəb olan istiqamətlərindən biri də onların bütün zamanları əhatə etməyi, hər dövr və şərtlərdə etibarlılığını davam etdirib etdirmədiyi məsələsidir. Bu mövzunu ilk gündəmə gətirənlərin başında qərbli araşdırmacıların olduğu deyilə bilər. Bu məsələnin xüsusi ilə sünnə mövzusunda sıxlaşması diqqət çəkməkdədir.
Məlumdur ki, Allah Təala, Hz. İsa (ə.s.)a Xristian Dininin təməl əsaslarını İncil ilə təyin etmiş, ancaq Hz. İsa (ə.s.) bu əsasları şəxsən manevrə müvəffəq ola bilməmişdir. Bundan ötəri, İncili Şərifin şərh, izah və tətbiqləri, həvarilər və digərləri tərəfindən edilmişdir. Bu xüsus İncil adına edilən şərh və tətbiqlərin, müəyyən bir dövrə aid olduğu, bütün zaman və şərtləri içinə almayacağı anlayışına səbəb olmuşdur. Eyni düşüncənin davamı olaraq, Qurani Kərimin şərh, izah və manevri demək olan Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın həyatının, öz zamanının ənənəsi olduğu və ümməti bağlamayacağı iddiasına çatmışdır.
Əvvəla, Hz. İsa (ə.s.) İncili manevrə qoyma imkanı tapa bilməmiş. Ancaq, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Qurani Kərimi bütün təfərrüatıyla, həyatın hər istiqamətini içinə alaraq şəkildə şərh, izah və tətbiq imkanı tapmış, Quranın canlı bir timsali olmuşdur. Bu baxımdan İncili Şərif üçün edilən bu qiymətləndirmənin bilərək və ya bilməyərək Qurani Kərim üçün də edildiyini görməkdəyik.
Digər tərəfdən, Cahiliyyə Dövrünə aid bəzi xüsusların, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) tərəfindən davam etdirilməsi, onların yalnız o cəmiyyətə aid ənənə və adətlər olduğu mənasını verməz. Allah Təala, insanları hər vaxt vəhyin nurundan ziyalandırmışdır. Xüsusi ilə Hicaz bölgəsi bu nurdan ən çox istifadə edən bölgələrdən biri olmuşdur. Bu səbəblə, o bölgədə olan bir çox ənənə və adət, bilərək və ya bilməyərək, daha əvvəlki Peyğəmbərlərin bəzi tətbiqlərinin davam etdirilməsindən ibarət idi. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bu tətbiqlərin pozulmadan qalanlarını eynilə davam etdirmiş, qismən pozulan və ya əskik qalanlarını ya təshih ya da təkmil etmişdir. Bir qisimini də tamamı ilə qaldırmışdır. Bu səbəblə Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in cəmiyyətdə sərgilədiyi və əvvəldən də var olan bəzi davranışları cahiliyyə cəmiyyətinə mal etmək doğru deyil. Məsələn, Əbu Cəhilin sünnət olması, bir Müsəlmanın sünnət olmasına maneə deyil. Bəziləri bunu adət deyə edər, bir Müsəlman isə sünnət olduğu üçün edər. Hər hansı bir kimsə bundan yalnız tıbbən istifadə edərkən, bir Müsəlman həm tıbbən, həm də dayanan faydasını görər. Eyni şəkildə, bu gün Müsəlman olmayanların dişlərini fırçalaması, bu hərəkətin sünnət olmasına mane deyil. Biri yalnız təmizlik etmiş olar, digəri həm təmizlik həm də Hz. Peyğəmbərə uyğun gəlmə niyyətindən ötəri savab qazanmış olacaq.
Cahiliyyə Dövrünün hər şeyi pis olmadığı kimi, şəxsən Hənif olaraq bilinən və İbrahim və İsmayıl (ə.s.)ın dinindən geriyə qalanları yaşayan bir çox insan vardı. Onsuz da Allahın muradı olan bu gözəlliklər eyni ilə davam etdirilmiş və ya varsa səhvli istiqamətləri təshih edilmişdir. Elə isə bu cür davranışların yenə vəhyə dayandığını söyləyə bilərik.
Ayrıca, vəzifəli insanların, gördükləri bir səhvi düzəltmədən səhv üzrə buraxmaları, vəzifələrinə zərər verər. Bu səbəbdən, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)ın eşitdiyi və ya gördüyü bir şeyə, səs çıxarmayıb susmuşsa bunun ümmətə nümunə olacağı həqiqəti aydın olmuş və Sünnənin tərifinə girmişdir. Çünki, səhv olanı düzəltmək Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in vəzifələri arasındadır. Düzəltməzsə vəzifəsinə zərər gələcəkdir.
İndi düşünək. Allah Təalanın razı olmayacağı bir vəziyyətin, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)dan süduru vəziyyətində, onu düzəltmədən səhv üzrə davam etdirəcəyinə ehtimal verilə bilər? Beləliklə, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in həyatının vəhyin süzgəcindən keçdiyini, heç olmasa muradı İlahiyyə zidd bir rəftarın və hərəkətin səhv üzrə davam etməyəcəyini rahatlıqla ifadə edə bilərik. Elə isə, Sünnəyə, bir cür takriri vəhy deyə bilərik. Bu xüsus, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in sərgilədiyi həyat tərzinin nəticə olaraq vəhyə istinad etdiyinin göstəricisidir.
Həyatın bir çox istiqamətləri vardır. Etməmiz şərt olanlar və etsək də olar, etməsək də olar dediyimiz şeylər vardır. Çörək və susuz yaşanmaz, ancaq meyvəsiz yaşana bilər. Bunun kimi Dinin uyğun gəlməmiz lazım olan əmr və qadağanları olduğu kimi, uyğun gəldiyimiz zaman savab qazandığımız, uyğun gəlmədiyimizdə isə məsul olmayacağımız xüsuslar da vardır. Bu səbəblə, Sünnə, bağlayıcılığı baxımından bir qisim hissələrə ayrılmış, dəyişik təsniflər edilmişdir. Fərz və vacib olanlarda onsuz da bir ixtilaf çıxmamış, uyğun gəlilməsinin lazımlı olduğu, edilmədiyi təqdirdə məsul olunacağı ifadə edilmişdir. İbadətlərlə əlaqədar nafilələrin isə edildiyi təqdirdə bir çox savabının olduğu, edilmədiyində isə əzabın lazım olmadığı ifadə edilmişdir.
Əsas üzərində durulan mövzu isə, Hz. Peyğəmbərin bəşəriyyəti gərəyi etdiyi hərəkətlərdir. Bunlara uyğun gəlməmənin bir məsuliyyəti olmadığı və onlara müxalif çıxmanın bidət olmadığı açıqdır. Ancaq bir Müsəlman Hz. Peyğəmbərə olan sevgisindən ötəri, Onun həyatının hər istiqaməti ilə nümunə götürməyə işini də yadırğamamaq lazımdır. Necə ki, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) özünü hər istiqaməti ilə nümunə götürən səhabələrə qarışmamışdır. Ayrıca, insanın Allahu Təalanı xatırlamağa vəsilə olacağından da böyük bir xeyrin qapısını açacaq.
Qaynaqlar:
Günay, Ünver, Din Sosiolojisi, İst. 1998, s. 202.
Dönməzər, Sülhü, Cəmiyyət elm, Beta Yay. II. Nəşr, İst. 1994, s. 242.
Aydın, Mustafa, Təşkilatlar Sosiolojisi, Vadi Yay. 1997, s. 129-130.
baxın.: Müsnəd 5/265-266; İbn Hibban, əs-Səhih, 2/77.
Müsnəd, III, 425.
Buxari, Ebbiya, 8; Menakıb, 1.
Baxın. Nəhl, 44,64
Baxın. Abdülğani, Hucciyyetys-Sünnə, Darul-Vəfa, 1993, s. 202, vd.; Krş. Bacı, Əbul-Velid Süleyman, Ahkamü'l-füsus fi Ahkami'l-Usul, Beyrut, 1989, s. 217 vd.
Baxın. İslam Peyğəmbəri, trc. Saleh Tuğ, Mədəniyyət yay. 5. Nəşr, İst. 1993, II, 898; Əhməd Əmin, Fecru'l-İslam, Qahirə, 1975, s. 227.
İbn Macə, Talaq, 25; Beyhaki, əs-Sünenü'l-Kübra, Beyrut, ts. VII, 382.
Mübarizə, 1-4; Bu və bənzəri hadisələr, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.)in hər hansı bir tətbiqinin Allahın razılığına uyğun olmadığı təqdirdə düzəldildiyinin, eyni ilə buraxıldığı vəziyyətdə isə razılığına uyğun olduğunun göstəricisidir deyilə bilər.
Dihləvi, Şah Veliyullah b. Əbdürrəhman, Hüccetü'l-lahi'l-Baliğa, trc. Məmməd Ərdoğan, İst. 1994, I, 457 vd.
Bəqərə, 135.
Baxın. M. Hamidullah, İslam Müəssisələrinə Giriş, Düşüncə yay. İst. 1981, s. 31.
Uğur, M. Hicri Mücteba, Hicri Birinci Əsrdə İslam Cəmiyyəti Çağırış yay, İstanbul, 1980, s. 13; Qureyşli müvahidlərdən bəzilərinin Məkkəni tərk edib yeni din axtarışlarına girmələrini (İbn İshak Sire, s. 95), onsuz da bir qisimini yaşadıqları amma hamısını bilmədikləri Hənifliyi və ya gələcəyini bildikləri İslamı axtarış səyləri deyə anlamaq daha uyğun olacaq.
Müslim, Fedailü's-Sahabe, 131.
M. Hamidullah, İslam Müəssisələrinə Giriş, s. 39.
Muallakatı Sebə, trc. Şerafettin Yaltkaya, Yeddi Asqı, İst. s. 24.
Yeddi ilaha inandığını söyləyən Husayna Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) Müsəlmanlığı öyrədər və müsəlman olar: Tirmizi, Daavat, 70.
Baxın. İbn Kuteybe, Əbu Muh. Abdullah, Şərhi Muhtelifi'l-Hadis, Beyrut, 1972, s. 154; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 215-216; Krş. Nəml, 22-24; Zumər, 3.
Dəyişik ulduzları müqəddəs gördükləri ilə əlaqədar baxın. Buxari, Menakibu'l-Ensar, 27; Müslim, Cenaiz, 29; Müsned, II, 455. Krş. Doğuşdan günümüzə İslam tarixi, Komissiya, Çağ Yay. İst. 1992, I, 175. Günəş haqqındakı bu düşüncələr Ay haqqında var olmuş, İslam bu səhv anlayışları tamamilə qaldırmışdır. Ancaq indiki vaxtda bəzi zəif və xəstə uşaqların Aya göstərilərək, "Ya al ya ver" deyilməsi, uşaqların yeni çıxan dişlərini günəşə göstərərək yaxşısıyla dəyişdir deyilməsi, hələ bəzi səhv anlayışların davam etdiyini göstərər. (Baxın. Kalafat, Y. D. Anadoluda köhnə Türk İnanışlarının İzləri, T. T. K. Y. Ank. S. 31; Polad, Əli, İslamın Qəbul və ya Rədd etdiyi Xalq İnancları, İst. 1995, s. 72.)
Baxın. Al-İmran, 80; İbn Kəsr, Təfsir, Beyrut, 1969, IV, 377; Yazar, Haqq Dini, Haqq Dini Quran Dili, Əsər Nəşriyyat, ts., VIII, 5381; İzutsu, Quranda Allah və İnsan, trc. Süleyman Atəş, Ankara ts., s. 19; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 197; Krş. Saffat, 158; Ənam, 100.
İbnü'l-Kelbi, Kitabü'l-Esnam, s. 11-16; Qurani Kərim bunları dəyişik adlarla xatırlayar: Əraf, 128; Ənam, 74; Ənbiya, 52; Şuəra, 71, Maidə, 90.
Baxın. Casiyə, 24; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 220; Allaha inanıb Peyğəmbəri inkar edənlər üçün baxın. Furqan, 7.
Baxın. Ənam, 29; Nəhl, 23; Hud, 7; Cevad, Əli, VI, 123-125.
Baxın. Muallakatı Sebə, s. 24.
Baxın. İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 84.
Qiymətləndirmələr üçün baxın. M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 594, 666.
Duxan, 35; Təğabun, 7;Hac, 5.
Duxan, 35-36.
Təğabun, 7; Həcc, 5.
Baxın. İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 79-85.
Baxın. Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 309; Cevad, Əli, əl-Mufassal fi tarihi'l-Arab kable'l-İslam, VI; 134.
Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 198; Cevad, Əli, VI, 126.
Baxın. Polad, Əli, Xalq İnancları, s. 97.
Baxın. Müslim, Cənnət, 3,9,10,21, 29, 80; Buxari, Rikat, 28-29, 45, 50, 52, 52.
Aclını, İsmayıl b. Məhəmməd, Keşfu'l-Hafa, Beyrut, 1985, I, 412.
Sehavi, Mekasidü'l-Hasene, Misir, 1956, s. 497.
Baxın. Müslim, İman, 5,7; Buxari, İman, 37; Əbu Davud, Sünnə, 16; Tirmizi, İman, 4.
Baxın. İbn Kuteybe, s. 134.
Zumər, 3; Nəcm, 27; Nəhl, 57-58: Üluhiyyət isnad edib onlar adına, büt edib ibadət edənlərdə mövcud idi; Alusi, Buluğu'l-Ereb, II, 197.
İbn İshak, Sire, s. 102.
Baxın. İsra, 40; Ənbiya, 26; Zuxruf, 16-17; Al-İmran, 80; Mürselat, 1-5; Müslim, Cənnət, 29; Müsned, I, 414; Geniş məlumat üçün baxın. Taftazani , Şerhü'l-Akaid, trc. Süleyman Uludağ, İst. 1982, s. 304-5.
Sırası ilə baxın. Saffat, 158; Ənam, 100, 128; Cin, 6.
Alusi, Buluğu'l-Ereb, III, 269; İzutsu, Quranda Allah və İnsan, s. 159.
Alusi, Buluğu'l-Ereb,III, 197; Krş. Ənam, 100.
Cin anlayışı 22 yerdə, şeytan isə dəyişik ifadələrlə, 88 yerdə keçməkdədir. Abdulbaki, M. F. Mu'cemü'l-Müfehres, Cnn və Ştn md.
Cinlərin tüstüsüz alovdan (Hicr, 27) Şeytanların isə alovdan yaradıldıqları ifadə edilər. Səhv düşüncə və anlayışlar üçün baxın. Kalafat, a. g. e. 20-29; Polad, Əli, Xalq İnancları, s. 88-90.
" Mən cinləri və İnsanları tək mənə ibadət etsinlər deyə yaratdım." Zariyat, 56; baxın, Ənkəbut, 29; Razi, mükəlləf varlıqların "İnsanlar, Mələklər, Cinlər və Şeytanlar" olduğunu , cinlərin yaxşı və pislərinin olduğunu söyləyərək şeytanların pis cinlər olduğunu ifadə edər. Razi, Fahruddin, Mefatihu'l-Ğayb, (et -Tefsiru'l-Kebir), Tahran, ts., I, 82. Cinlərlə əlaqədar müzakirələr üçün baxın. Atəş, S. İslama Etirazlara Qurani Kərimdən cavablar, Kövsər yay. Ank. 1972, s. 47.
Nisa, 24; Ənkəbut, 38; Mübarizə, 19.
Cin, 1-2.
Müsned, III, 301-306, 319, 386; IV, 395; Müslim, Eşribe, 97 kimi: Cinlər və şeytanlar da insanlar kimi mükəlləf və iradə sahibi olunca, necəki insan iradəsi ilə bir şeyi istər Allahda yaradar. Onun kimi cin və şeytanların istəyi istiqamətində yaradan Allahdır. İnsan zərər vermə qabiliyyətinə sahib olduğu kimi cin və şeytan da malikdir. Amma yaradan Allahdır. Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu kimi xəbis varlıqlardan Allahın icazəsi ilə necə xilas olacağımızı göstərməkdədir.
Müslim, Eşribe, 97.
Zebidi, Seyid Məhəmməd əl-Huseyni, Tacu'l-Arus min Cevheri'l-Kamus, thk. İbrahim ət-Dərzi, ət-Türasü'l-Arabi, 1392/1972, VI, 77.
İbn Həbib, Əbu Cəfər Məhəmməd, əl-Muhabber, Beyrut, ts. Ofset, s. 319; Baxın. Şehristani, əl-Milel vən-Nihal, Misir, 1961, II, 248.
Taberi, Tarix, thk. Muh. Əbul-Fadl, Qahirə, ts. V. Nəşr, II, 483-484, İbn İshak, Sire, s. 291.
Baxın. Şehristani, əl-Milel vən-Nihal, Misir, 1961, II, 248.
Şeirlər və məlumatlar üçün baxın. İbnu'l-Kelbi, a. g. e. 19,37.
Baxın. Buxari, İstizan, 51, Libas, 63; Müslim, Təharət, 50, 56; Nəsəi, Zinət, 1; İbn Macə, Təharət, 8.
Hədislərdə keçən fitrətin daha əvvəlki Peyğəmbərlərin sünnələri olduğu ifadə edilmişdir. Baxın. İbnü'l-Esir, Mecduddin, ən -Nihayə fi Ğaribi'l-Hadis, Məkkə, Ofset III, 457; Nevevi, Əbu Zəkəriyyə, Yəhya b. Şərəf, əl-Minhac fi Şərhi Səhihi Müslim, Qahirə, ts. Daru'r-Rayya li't-Türas, III, 147-148; Azımabadi, Əbu Tayyib, Avnü'l-Ma'bud Şərhi Süneni Əbi Davud, Beyrut, 1990, II, 63.
İbn Macə, Təharət, 8.
Əbu Davud, Xərac, 26; Müsned, IV, 218; Məhəmməd Həmdi Yazarın rükulu namaz Ümməti Məhəmmədə məxsusdur deməsi (Haqq Dini, I, 194) izaha möhtacdır. Mövzumuz etibarı ilə bizim üçün əhəmiyyətli olan şəkli və mənası fərqli belə olsa, səcdə ifadə edən bir ibadət şəklinin Cahiliyyədə var olmasıdır.
Həcc, 26; Həcc əsnasındakı tətbiqlərin Hz. İbrahimə daynadığı (İ. İshak, Sire, s. 79-80; Taberi, Tarix, I, 262; ) Hz. İshak, Hz. Yaqub (Ənbiya, 72-73; Məryəm, 58-59) Hz. Musa ( Hud, 87), Hz. Şuayb (Nesefi, Medarik, IV, 168) kimi Peyğəmbərlərin də namaz ibadəti ilə əmr olunmaları bu günkü namaz kimi olmasa belə onların da xüsusi bir ibadət etdiklərinin ifadəsidir. Ayrıca baxın. Quzğun, Hz. İbrahim və Həniflik, s. 176-177.
M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 34; Məsudu, Ahkamü's-Sultaniyye, trc. A. Şəfəq, I, 182.
İ. İshak, Sire, s. 80; Taberi, Tarix, I, 162; Krş. İ.A.İdi Adha md.
Əli İmran, 95.
Əbu Davud, Salat, 245; Nəsəi, Salat, 19; Müsned, III, 103, 235, 250.
Rəvayətlərdən bu anlayışın varlığını anlamaqdayıq. Buxari, Menakibü'l-Ensar, 27-29; Müslim, Cenaiz, 10. Peyğəmbər (s.ə.s.) bu adəti rədd etmiş bu anlayışın ulduzlara iman olub, Allaha və Onun nemətinə küfr olduğunu ifadə etmişdir. (Baxın. Buxari, İstiska, 28; Müslim, İman, 312-315.)
Peyğəmbərimizi yanına alan Abdulmuttalib Qureyşin önünə düşərək yağış duasına çıxmış, Əfəndimizin yüzü hörmətinə dua etmiş və dərhal yağış yağmışdır. Belazur, Əhməd b. Yəhya, Ensabü'l-Eşraf, Misir, 1959,; M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 46.
Əbu Talib Qardaş oğlu Məhəmməd (s.ə.s.)i yanına alaraq Kəbəyə gəlir və Ona (s.ə.s.) dua etdirər. Məkkə dərələri dolub daşacaq qədər yağış yağar. Baxın. Buxari, II, 15; Müsned, I, 7, III, 93.
Baxın. Buxari, İstiska, 3; İbn Macə, İkametü's-Salat, 154.
Baxın. Suyuti, Dürrü'l-Mensur, Beyrut, ts. III, 235; Yetkin, Tahir, Müsəlmanlıqda İbadət Tarixi, İst. 1963, s. 102.
Hz. Peyğəmbər bu cür orucu qadağan etmişdir. Baxın. Buxari, Menakib, 26; Əbu Davud, Vesaya, 9.
Baxın. Cilaçı, Osman, İlahi Dinlərdə Oruc, Həcc və Qurban, İzmir, 1980, s. 28.
İbn Kəsr, əl-Bidaye vən-Nihayə, Beyrut, 1969, I, 118; Suyuti, Camiu's-Sağir, II, 46.
Baxın. İbn Macə, Sıyam, 32; Digər ümmətlərə də orucun fərz olduğu haqqında bx. Bəqərə, 183.
Suyuti, Camiu's-Sağir, II, 180; Krş. Nevevi, Minhac, VIII, 38-39.
Cənazənin başına bir dəvə gətirilər və dəvə ölənə qədər məzarın başında bağlı buraxılar, və ya məzara basdırılar. (bx. İ. Həbib, Əbu Cəfər Məhəmməd, əl-Muhabber, Beyrut, ts. Ofset, s. 323; N. Çağatay, Neşet, İslam Əvvəli Ərəb Tarixi və Cahiliyyə Çağı, A. Univ. Mətbəə, 1971, s. 138)
Habilin Qabili öldürdükdən sonra dəfn işini bir qarğadan öyrəndiyini izah edən ayə ( Maidə, 31) də bu rəvayəti dəstəkləməkdədir. Deməli cənazə ilə əlaqədar tətbiqlər, Hz. Adəm (ə.s.) ın gətirdiyi tövhid dinində bəri davam etməkdə idi.
Baxın. Müsned, V, 136; Davudoğlu, Əhməd, Salamat Yolları, (Buluğu'l-Meram tərcüməsi,) İst. ts. II, 269.
İ. Həbib, Muhabber, s. 319-320; Şehristani, Milel, II, 248-249; Yetkin, s. 99
Əbu Davud, Cenaiz, 70.
Baxın. İbn Sad, Tabakat, VIII, 8; Yetkin, a. g. e. s. 99; Atəş, Əli Osman, İslama Görə Cahiliyyə və Əhli Kitab Ənənə və Adətləri, Bəyan, İst. 1996, s. 84.
Buxari, Cenaiz, 8,24, 59; Müslim, Cenaiz, 12-13.
Tirmizi, Cenaiz, 12; İbnü'l-Esir, ən -Nihayə, V, 86; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 280. İndiki vaxtda da bu cür tətbiqlərə rast gəlinməkdədir. Diqqət yetirmək lazımdır.
İbn Macə, Cenaiz, 17.
Baxın. Nevevi, Minhac, VI, 229; Muallakatı Sebə, s. 48;Krş. Buxari, Cenaiz, 34; Eyni, Umde, VIII, 79; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 323.
Buxari, Menakibu'l-Ensar, 23; Müslim, Cenaiz, 10; Tirmizi, Cenaiz, 23; Müsned, II, 455; IV, 101.
Baxın. İbn Macə, Cenaiz, 59; Əbu Davud, Cenaiz, 30; Tirmizi, Cenaiz, 21; Davudoğlu, Salamatlıq yolları, II, 326.
Baxın. Buxari, Cenaiz, 35-41; Müslim, İman, 165-167;Ebu Davud, Cenaiz, 28-29; Tirmizi, Cenaiz, 22-23; Nəsəi, Cenaiz, 17-20; Eyni, Bedruddin Əbu Məhəmməd, Umdetu'l-Kari Şərhi Sahihil Buxari, Qahirə, 1972, VIII, 93.
Baxın. Müslim, Həcc, 43; Əbu Davud, Menasik, 56; Nəsəi, Menasik, 168; İslam Allahdan başqası adına telbiye gətirməyi, ehrama girməyi qadağan etmişdir.
Əraf, 32; Maidə, 95-96; Əbu Davud, Menasik, 41; Miras, Naim, Əhməd Naim-Kamil Miras, Təcridi Sarih Tərcüməsi və Şərhi, DİB yay. Ank. 1978, XII, 98-99; Yetkin, a. g. e. s. 179; Atəş, Əli Osman, Ənənə və Adətlər, s. 136
Baxın. Bəqərə, 189; Eyni, Umde, X, 136; Yazar, Haqq Dini, I, 685;Olgun, a. g. e. s. 179
Baxın. Əraf, 31; İ. Hişam, Sire, I, 216; Krş. Buxari, Həcc, 91; Müslim, Həcc, 22; Tirmizi, Həcc, 44.
Baxın. Müslim, Həcc, 43; İbnü'l-Kelbi, a. g. e., s. 130
Ehramlı ikən təraş olunmaz, ehramdan çıxınca saçların qısaldılması lazımdır. Baxın. Müslim, Həcc, 10, 17; Tirmizi, Həcc, 107; İbn Macə, Menasik, 86.
Baxın. Brockelmann, C. İslam Millətləri Və Dövlətləri Tarixi, trc. Neşet Çağatay, Ankara, 1954, s. 13; Wensinck, İ. A. Kəbə md.
" Ya Rəb! Buranı təhlükəsiz et." Bəqərə, 126
Sırası ilə baxın,. Al-İmran, 97; Buxari, Həcc, 44; Müslim, Həcc, 82.
İbn İshak, Sire, s. 72-73; Digər Peyğəmbərlərin də telbiye gətirdikləri hk. Baxın. Ezraki, Əbul-Velid Məhəmməd, Kəbə və Məkkə Tarixi, trc. Y. Vehbi Yavuz, İst. 1974, s. 59; Cahiliyyə dövrü telbiye növləri üçün baxın. Kutrub, Kitabü'l-Ezmine, thk. Məhərrəm Çələbi, Nəşr edilməmiş Dosentlik tezisi, Ərzurum, 1981, s. 45-47.
Bzk. İbn İshak, Sire, s. 75.
İbnü'l-Kelbi, a. g. e., s. 27; İbn Həbib, Muhabber, s, 311
Müslim, Həcc, 4; İbn İshak, Sire, s. 100.
İbn İshak, Sire, s. 79-80; İbn Həbib, Muhabber, s. 319; Krş, Atəş, Əli Osman, Ənənə və Adətlər, s. 136, 146-147.
Baxın. İbn İshak, Sire, s. 76-80-100; Miras, Naim, Təcrid, XI, 56; Hədislər üçün baxın. Müslim, Həcc, 21; Əbu Davud, Menasik, 58; Ayə üçün baxın. Bəqərə, 199.
Yetkin, a. g. e. s. 184
Baxın. Bəqərə, 203; Tirmzi, Həcc, 57.
Taberi, Tarihü'l-Ümem, Tarix, thk. Muh. Əbul-Fadl, Qahirə, ts. V. Nəşr, I, 123; Buhl, İ. A. Təvaf md.
Bəqərə, 125.
Buxari, II, 164; Müslim, II, 963, 983; Nəsəi, V, 221-222, 234; Bütləri də təvaf etmək, Kəbəni təvaf edərkən lüm-lüt fit çalaraq etmək kimi ənənə və adətlər qaldırılmış Hiradan dönənlərin kəbəni təvaf etməsi, təvafı yeddi dəfə etmək kimi xüsuslar davam etdirilmişdir. Baxın. Muallakatı Sebə, s. 28; İbnü'l-Kelbi, a. g. e. s. 43; İbn İshak, Sire, s. 100; Cilaçı, a. g. e. s. 76; Ayələr və hədislər üçün baxın. Nəcm, 19-23; Ənfal, 35; Müsned, VI, 380; Krş. Miras, Naim, Təcrid, XII, 98; Yetkin, s. 179-180; Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 153 vd.
İbn İshak, Sire, s. 74-75; Yetkin, a. g. e. s. 164.
Cahiliyyə dövründə Kəbənin yenidən inşası əsnasında Həcəri Esvedin eyni yerinə qoyulması məsələ olmuş, Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) ın hakimliyi ilə hadisə həll olunmuşdur. Baxın. İbn Həbib, Muhabber, s. 311; M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, I, 75.
Buxari, II, 161-162; Müslim, 893; Əbu Davud, II, 441; Nevevi, Minhac, IX, 14; Krş. Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 161 vd. Öpməklə əlaqədar baxın. Buxari II, 159-161; Müslim, II, 925-926.
Baxın. Ezraki, a. g. e. 14-55, 58; Taberi, Tarihü'l-Ümem, I, 261-262; Şeytanın Hz. İbrahimlə (ə.s.) 'a göründüyü bunun üzərinə şeytanı üç yerdə daşladığı rəvayət edilər.
Buxari, II, 192; Müslim, II, 945; Nəsəi, V, 271-272; Daşlarkən "sənə sənə " təbirlərini də ilğa etmişdir. Tirmizi, III, 247.
Sayla əlaqədar səhv tətbiqlər də rədd edilmiş, Səfa ilə Merve ararsında say etmək əmr olunmuşdur. Baxın. Bəqərə , 158; Buxari, II, 169; Ezraki, a. g. e. s. 327; Həcər anamızın Hz. İsmayıl (ə.s.)a su axtarmaq üçün Səfa ilə Merve arasında qaçdığı və bundan ötəri Həccin menasikine girdiyi nəql edilər. Ezraki, a. y.
İbn İshak, Sire, s. 78; Qurban ilə əlaqədar geniş məlumat üçün baxın. Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 212 vd., 231-237.
Həcc, 28.
Müslim, II, 893; Əbu Davud, II, 465; Qurbanlıqların boyuna Allah rizası üçün boyunbağı ilişməsinə icazə verilmişdir. Buxari III, 18; Müsned, III, 352; Muvatta, II, 937; Müslim, II, 921.
M. Hamidullah, İslam peyğəmbəri, II, 1110-1111; İbnü'l-Kelbi, a. g. e. 29-42.
Abdu'l-Ka'be kimi adları Peyğəmbərimiz (s.ə.s.)ın Abdı Rabbi'l-Ka'be, Əbdürrəhman kimi adlarla dəyişdirdiyini görməkdəyik. Baxın. Müsned, II, 161; İbn Sad, Tabakat, I, 93; III, 124; VIII, 367.
Abdullah, Əbdürrəhman kimi baxın. Müslim, III, 1682; Əbu Davud, V, 236; Müsned, V, 194.
Baxın. Tirmizi, Tesmiyetü Səhabələrin-Nəbi, nşr. Əli Kömək,. 1985, II, 300-325; Krş. Buxari, VII, 117; Müslim, III, 1686- 1688; Əbu Davud, V, 238-241; Müsned, V, 84 .
Şövqəni, Məhəmməd b. Əli, Neylü'l-Evtar, Misir, ts. V, 155; Geniş məlumat və qiymətləndirmələr üçün baxın. Üsruşeni, Əbul-Fəth məhəmməd, İslam Hüququnda Uşaqlarla Əlaqədar Hökmlər, trc. İbrahim Canan, İst, 1984, 93-159; Davudoğlu, Salamatlıq Yolları, IV, 210.
Buxari, I, 6-7; Həniflərin Hz. İbrahim( ə.s.) ın dininə uyğun gələrək sünnət olduqları haqqında. baxın. Taberi, Təfsir, I, 566.
Bəqərə, 124; İbn Həcər, Fehu'l-Bari, thk. Muhibuddin əl-Natiq, Qahirə, 1407, X, 288;, Celaleyn, II, 19.
Canan, İbrahim, Hz. Peyğəmbərin Sünnəsində Tərbiyə, Ank. 1980, s. 89.
Baxın. Buxari, IV, 11; Müslim, IV, 1839; Nevevi, Minhac, XV, 122; Buxari, əl-Edebü'l-Müfred, s. 426; İbn. Sad, Tabakat, I, 47.
İbn. Sad, Tabakat, I, 51.
Müsned, V, 75.
Baxın. Buxari, əl-Edebü'l-Müfred, s. 427; Canan, Tərbiyə, s. 92.
Baxın. M. Şemseddin, Kable'l-İslam Ərəblər və Tedeyyünleri, İst, DFİF Məcmuəsi, 1926, s. 88.
Çağatay, Neşet, Cahiliyyə Çağı, s. 136; Ancaq həniflərdən icazələ evlənənlər vardı. Baxın. Köksal, Asam, İslam Tarixi, Şamil Yay. İst. 1987, II, 153-155.
Baxın. Əbu Davud, III, 257-258; Buxari, IV, 135; Müslim, II, 1036-37; Əbu Davud, II, 573.
Buxari, VI, 135; Əbu Davud, II, 576-579; Nəsəi, VI, 86-87.
Buxari, VI, 136; Müslim, II, 1032-1033; Əbu Davud, II, 564-565.
Baxın. Heffening, İ. A. Toy Mərasimi md.
M. Hamidullah, İslam Peyğəmbəri, II, 1114-1115; Hz. Peyğəmbər (s.ə.s.) da bi'setten əvvəl Hz. Xədicə ilə evləndiyi zaman yemək vermişdir. Baxın. Köksal, İslam tarixi, II, 154 vd.
Buxari, Vı, 142; Müslim, II, 1048-1052; Tirmizi, III, 403; Nəsəi, VI, 128-129.
Baxın. Müsned, IV, 78; İbn Macə, I, 612-613.
M. Hamidullah, Məqalələr, trc. İ. Süreyya Sırma, İst. 1986, s. 22-23; Krş. Spies. İ. A. Mehir md.
İbnü'l-Esir, Üsdü'l-Ğabe, I, 23; baxın. Köksal, İslam Tarixi, II, 156-157.
Buxari, VI, 128; Müslim, II, 1035.
Spies, a. g. md.
Buxari, VI, 121; Müslim, II, 1043-45; Nəsəi, VI, 114-115; Peyğəmbər Əfəndimiz (s.ə.s.)in zina mehrinden daşınmağa çağırması, o dövrdə nökərlərin fahişəliyə məcbur edilərək qarşılığında pul alındığını qüvvətləndirməkdədir. Tirmizi, III, 439; Atəş, Ənənə və Adətlər, s. 291-292.
Darımı, III, 147; Baxın. Müslim, II, 1066-67; Nəsəi, VI, 107.
Əbu Davud, II, 623-624; Tirmizi, III, 442-443.
İbn Həbib, Muhabber, s. 309, 325; Çağatay, Cahiliyyə Çağı, s. 136; Hədislər üçün baxın. Müslim, II, 1055-1057; Tirmizi, III, 426-428; Nəsəi, VI, 93-99, 212; Ayə üçün baxın. Nisa, 33; İki bacının eyni adamın eyni zamanda nikahında olmasının qadağan edildiyi, Nisa, 23; Buxari, VI, 127-128; Əbu Davud, II, 678; İ. Həbib, Muhabber, s. 327.
Əhzab, 5, 40; Buxari, VI, 122; Tirmizi, V, 353; Əbu Davud, II, 549-551.
Nisa, 3, 129; Əbu davud, II, 600-601; Tirmizi, III, 447.
Nikah növləri üçün baxın. Buxari, VI, 132-133; Əbu Davud, II, 707; Geniş məlumat üçün baxın, Uğur, Hicri Birinci Əsrdə, s. 18; Atəş, Ənənə və Adətlər, 331 vd.; Altıntaş, Cahiliyyə, , s. 207; Sahilçi, Ənənə, s. 79-82.
Baxın. Buxari, VI, 132; Əbu davud, II, 702.
Baxın. Dihlevi, Hüccetü'llahi,l-Baliğa, I, 457-467.
Buxari, Nigah, 108.
Sırası ilə baxın, Suyuti, Miftahu'l-Cenne, s. 29; Müsned, II, 85,160; Buxari, Ədəb, 28; Müslim, 1,140; Əbu Davud, Menasik, 24,27; Tirmizi, Həcc, 14; Əbu Davud, Salat, 2; Buxari, Bedu'l-Halk, 6; Əbu Davud, Sünnə, 9; Müsned, I, 191; İbn Hişam, Sire, III, 101-102.
Suyuti, Miftah, 29.
Abdülğani Abdülhalik, Hucce, 337; Sünnənin vəhyə dayandığı barəsində icma olduğu deyilər. Bx, a. e., s. 338; Həsən b. Atıyyenin də Sünnənin Quran kimi vəhyə dayandığı söylədiyi rəvayət edilər. Darımı, Müqəddimə, 49.
Vəhyi Metluv olan Qurandır, vəhyi ğayrı mevlut isə sünnədir, deyən Şafi həzrətləri, Sünnənin Quranı Kərimdə keçən "hikmət" olduğunu söyləyər. (ər-Risalə, thk. Əhməd Muh. Şakir, II. Nəşr, Daru't-Türas, Qahirə, 1979, 3-4,10; əl-Ümm, Daru'l-Mısriyye, Qahirə, 1987, V, 127,128.)
Bu mövzuda geniş məlumat üçün bx. İbn Həzm, Əbu Məhəmməd Əli b. Əhməd, əl-İhkam fi usuli'lahkam,
Qahirə, 1984, I, 93-265; Krş. Kırbaşoğlu, M. Xeyiri, İslam Düşüncəsində Sünnə, Ank. 1993, s. 260-261.
Qəzali, əl-Mustasfa bin İlmi'l-Usul, Bulak, 1322, I, 83; Hattabinin də eyni qənaətdə olduğu haqqında. baxın. Hattabi, Mealimu's-Sünen, V, 10.
Bir qadının xalasıyla və bibisiylə eyni nigah altında ola bilməyəcəyini ifadə edən hədis bu qabildəndir. Buxari, Nigah, 27; Müslim, Nigah, 37-38.
İpək paltar geymək haram olduğu halda, xəstəliyindən ötəri Əbdürrəhman b. Avfə (r.ə) Hz. Peyğəmbərin icazə verməsini misal verər. Baxın, Buxari, Cihad, 91; Libas, 29; Müslim, Libas, 24-26.
İbn Kuteybe, Şərh, s. 196 vd.
Ruhu'l-Kudüs ürəyimə üflədi, kimi ifadələr bu qabildən vəhydir. İbn Macə, Ticarət, 2; Beyhaki, Sünen, VII, 76; Suyuti, Miftah, 30.
Serahsi, Şemsuddin, Usulü's-Serahsi, Beyrut, 1973, II, 90-96.
Şatıbi, Əbu İshak İbrahim b. Musa, əl-Rza fi Usuli'ş-Şeria, Misir, ts, IV, 19; Bənzər görüşlər üçün baxın, Abdülgani, Hucce, s. 334 vd.
Baxın, Aydınlı, Hədis Terminləri Lüğəti, Timaş yay., İst. 1987, s. 148; Ayrıca baxın, Buxari, İTiysəm, 24.
Peyğəmbərlərin sifətlərindən olan İsmət, Onların küfrdən, Allahı bilməməkdən, yalan danışmaqdan, səhv etməkdən, yanılmaya düşməkdən, laqeydlikdən, şəriətin təfsilatını bilməməkdən uzaq olduğu, bunlardan günahsız ol/tapıldığı deməkdir. Səhv üzrə davam etmələrinin də mümkün olmadığı mənasındadır. Baxın, Qəzali, Mustasfa, II, 212-214; Sabunu, Maturidiyye Əqaidi, trc. Bəkir Topaloğlu, Ank. 1979, s. 212-212; Yazar, Haqq Dini, IX, 6357; Abdülgani, Hucce, 108 vd.
Serahsi, Üsul, II, 68.
Sabunu, Maturidiyye, 121; Abdülğani, Hucce, s. 222; İbn Teymiyyenin Peyğəmbərlərin səhv üzrə buraxılmayacağı fikiri üçün baxın. Abdülcelil İsa, İctihadü'r-Rasül, Misir, ts. S. 33.
Allahu Təalanın, Onu (s.ə.s.) Cahiliyyə pisliklərindən mühafizə etməsi haqqında. baxın. İbn sad, Tabakat, I, 121; Əbu Nuaym, Delail, Beyrut, 1991, I, 129; Beyhaki, Delailü'n-Nübüvve, Qahirə, 1969, I, 313.
Əbu Nuaym, Delail, I, 147; Ayrıca baxın, Buxari, I, 96; Müslim, I, 268; Beyhaki, Delail, I, 313-314.
Baxın. Taberi, Tarix, II, 196; Əbu Nuaym, Delail, I, 143; Beyhaki, Delail, I, 315; Bir dəfə Onu (s.ə.s.) zorla bir əyləncəyə aparmışlar, ancaq O itmiş, daha sonra ortaya çıxınca demiş ki; Ağ və uzun boylu bir adam mənə; "Ey Məhəmməd! Əsla o bütə əl sürmə, geriyə dön" dedi. Krş. Müsned, II, 68-69; Köksal, İslam Tarixi, II, 117-121.
Geniş məlumat üçün baxın. Serahsi, Üsul, II, 91; Qəzali, Mustasfa, II, 214; Sabunu, Maturidiyye, s. 121; Abdülğani, Hucce, 221-222; Abdülcelil İsa, İctihad, s. 31-33; Çaxan, İxtilaflar, s. 96,113; Ərdoğan, ağıl-Vəhy Tarazlığı Baxımından Sünnə, MÜİFY, 192 vd.
Qiyamət, 16-17.
Sırası ilə baxın. Gaşiye, 21-22; Hud, 12; Kəhf, 23; Qəsəs, 56; Yunus, 99; Şuəra, 3.
Tövbə, 113.
Tirmizi, Təfsir, surə 3/12; Ali imran, 128; Abdülcelil İsa, İctihad, s. 95.
Hz. Həmzənin Qulaq burun kimi orqanları kəsilmiş, ciyəri sökülmüşdü. İbn Hişam, Sire, III, 101-103. Ayə üçün baxın. Nəhl, 126-127.
Ənfal, 67-68. Baxın. Abdülğani, Hucce, 185.
Tövbə, 88, 84; Baxın. İbn Kəsr, Təfsir, II, 378; Abdülcelil İsa, s. 105.
Təhrim, 1-2.
Baxın. Abdülcelil İsa, İctihad, s. 59-66.
Baxın, Serahsi, II, 90-91; Tehanevi, Muh.Ali b. Əli, Keşşafu İstilahati'l-Fünün, İst, 1984, II, 1523.
İbn Hıbbanın etdiyi 400-lü bölünmə üçün baxın. əl-Lütfkarlıq fi Təqribi Səhihi İbn Hıbban bi Tərtibi İbn Belban əl-Farası, Beyrut, 1988, I, 102-149.

Menbe:suallarlaislam.com