İnsanı aldanmağa aparan səbəblər nələrdir?

Hz. Adəmdən bəri insanlar bir-birilərinə zidd iki ayrı yolda olmuşlar. Bunlardan biri haqq və hidayət yolu, digəri isə küfr və dəlalət yoludur. Bütün gözəlliklər, xeyrlər, səadətlər birinci yolun; bütün çirkinliklər və şərlər isə ikinci yolun meyvələridir.

İnsandakı ürək, ağıl və vicdan onu birinci yola göndərərkən, nəfs, hiss və həva da ikinci yola aparar. Bunun nəticəsi olaraq insanın iç dünyası vuruşmalara səhnə olar.

Burada insanları aldadaraq səhv yollara sövq edən və həqiqəti görmələrinə pərdə olan səbəblər üzərində dayanacağıq.

Bu səbəblərin başlıqları bunlardır:

1- ÜZDƏN BAXIŞ VƏ QƏFLƏT

İnsanları həqiqətdən uzaqlaşdıran əhəmiyyətli bir səbəb bu möhtəşəm kainata və onda cərəyan edən möcüzə hadisələrə qəflət ilə baxmaqdır.

Çöldə, uzaqdan baxıldığında ilğımın su zənn edilməsi kimi, reallaşması mümkün olmayan bir xurafat da qəflət ilə və sadə nəzər ilə həqiqət zənn edilər. Həm uzaq məsafələrdən baxıldığında bir ulduz şam qədər görüldüyü kimi, bir həqiqət də uzaqdan tamaşa edildiyində gərəyi kimi idrak edilə bilməz. Rəbbani və İlahi həqiqətlərə qarşı diqqətsiz qalmaq və laqeyd davranmaq, sonunda insanı aldanışa aparar. Bəli, insan qəflətlə baxmaqla bu aləmi başdan-başa əhatə edən möcüzə nizamı, mükəmməl intizamı, gözlər qamaşdıran gözəlliyi görə bilməz. Məsələn, bu kainatın bir fabrik kimi asan və ahəngli idarə edilməsinə və nizamına baxa bilməz. Hava ilə bütün həyat sahiblərinin əmizdirilməsi, gecə və gündüz və mövsümlərin bir-biri ardı sıra, hikmətlə düzülməsi, buludlardan yağışın sağılması, günəşdən ziyanın süzülməsi kimi möcüzə işə tamaşa edə bilməz. Elementlərin bitkilərin köməyinə hikmət və rəhmətlə qaçdırılmasını, bitkilərin heyvanların köməyinə göndərilməsini və heyvanların da insanların ehtiyacına xidmət etdirilməsini ibrət nəzəriylə seyr edə bilməz.

Və nəticə olaraq, bu aləmdə təcəlli edən sonsuz qüdrətin bir Qədr, bütün varlıqları əhatə edən elmin bir Alimdən, bütün varlıqların hikmətli və faydalı şəkillərinin bir Hakimdən gəldiyini qavraya bilməz.

2- İNSANIN YARADILIŞINDAKI MƏQSƏD VƏ SİRLƏRİ DÜŞÜNMƏMƏK

Bir başqa aldanma səbəbi də, insanın, öz yüksək mahiyyətindən qəflət etməsi, haradan gəlib, hara getdiyini və bu dünyadakı vəzifəsinin nə olduğunu düşünməməsidir.

Cənabı Haqq, insanı bu kainat içində ən görkəmli bir mahiyyətdə yaratmış, ona aləmdəki hikmətləri kontrol edə biləcək bir ağıl, yaxşı ilə pisi, haqq ilə batili ayrıd edə biləcək bir vicdan, bütün elmlərə ayna ola biləcək bir istedad lütf etmişdir. Ona bütün dadlar aləmini kontrol edə biləcək bir dil, gözəlliklərin bütün növülərini tamaşa edəbilən bir cüt göz, hər növ nəğmələri eşidən qulaq lütf etmişdir.

İnsan özünə verilən bu ülvi cihazların qiymətini təqdir edə bilməzsə, onları lütf edən Rəbbindən qəflət edər. ONun bir məxluqu və sənəti olduğunu və hər an ONun tərbiyə və qoruması altında olduğunu və ONun nemətləriylə bəsləndiyini unudar. ONA qarşı etməsi lazım olan vəzifələrdən üz çevirər. Özünü başıboş zənn edər. Allahı tanımaq üçün verilən bütün istedad və qabiliyyətini yerində istifadə etməməklə qorxulara və xurafatlara qapılar; həm dünya həm də axirət səadətini məhv edər.

3- DÜNYANIN FANİ ZÖVQLƏRİNƏ HƏDDİNDƏN ARTIQ BAĞLANMAQ

Cənabı Haqq, bu dünyanı qüdsi sifətlərinə və əsməyi hüsnasına bir təcəlli etmiş, elmini, sənətini, məharətini və hikmətini onda göstərmişdir. Dünyanı, insanın əbədi həyatı üçün bir ferma, qabiliyyətlərin inkişafı üçün bir imtahan meydanı, İlahi sənətlərin düşünülməsi üçün bir sərgi salonu olaraq yaratmışdır.

Dünyanın bu mahiyyətindən qəflət edən insanlar, onun fani və hiyləçi üzünə aşiq olarlar. Əbədi həyat üçün verilən ağıl və ürəklərini, istedad və qabiliyyətlərini onun keçici zövqlərinə sərf edərlər. Özlərinə verilən sonsuz nemətlərin, yalnız nəfslərinin təmini üçün verildiyi şüuruna qapılarlar. Cənabı Allahın razılığı yerinə insanların razılığına etibar edərlər. Axirət mükafatları yerinə, dünyəvi mövqeləri axtarar, onlara talib olarlar.. Get-gedə bu həyat tərzlərini bir iddia halına gətirərlər. Ührəvi və mənəvi məsələlərə əvvəl laqeyd qalar, daha sonra bunlara cəbhə vəziyyətinə girərlər. Sonunda, İlahi və Rəbbani həqiqətlərə qarşı anlayışları sonsuzlaşar.

4- PEYĞƏMBƏRLƏRİN TƏBLİĞ VƏ TƏLİM BUYURDUĞU HƏQİQƏTLƏRDƏN GERİDƏ QALMAQ

Əhəmiyyətli bir aldanma səbəbi də insanın İlahi və Rəbbani həqiqətləri anlamaqda öz fikir və mühakiməsini kafi görüb, peyğəmbərlik qapısını döyməməsidir. Halbuki, Allahu Azimüşşana və ONun sifət və adlarına necə iman ediləcəyi, O Şəxsi Mübarəkin bu kainatı nə üçün yaratdığı, insanları bu aləmə hansı məqsədlər üçün göndərdiyi, onlara nə kimi vəzifələr verdiyi, bu aləmdən sonra necə bir aləmə gediləcəyi kimi həqiqətlər, bu məhdud ağıl ilə qavrana bilməz. Bunlar ancaq vəhyin işıqlığı altında görünə bilər. Allahu Təala bu həqiqətləri bildirmək üçün peyğəmbərlər göndərmiş və kitablar endirmişdir. Planetləri günəşin, elektronları nüvənin, arıları bir beyin, qarışqaları bir əmrin ətrafında yığan Allah, insanların da peyğəmbərlik mərkəzi ətrafında toplanmalarını iradə etmişdir. Ta ki, onların ürəkləri, ruhları və vicdanları, Peyğəmbərlərin (ə.s.) əliylə tərbiyə edilsin və kamala çatsınlar.

Bilindiyi kimi, insanların simaları kimi, fikir və mühakimələri, arzu və hissiyyatları da bir-birindən fərqli olduğundan eyni İlahi və Rəbbani həqiqətə fərqli şəkillərdə nəzər edə bilərlər. Birinin doğru gördüyünə digəri səhv deyə bilər; birinin haqq bildiyini digəri batil görə bilər.

Ülvi bir həyata namizəd, əbədi bir səadətə aşiq olan insan üçün bu nöqsan və məhdud ağıl kafi bir rəhbər ola bilməz. İnsan onunla müəyyən bir nöqtəyə qədər gedə bilər. Həqiqəti tapması, dünyəvi və ührəvi səadətə çatması ancaq peyğəmbərlərə tabe olması ilə mümkündür. Bu həqiqətə görə Cənabı Haqq insanlara peyğəmbərlər göndərmişdir. Ta ki, haqq ilə batili, doğru ilə səhvi, həqiqət ilə xurafatı ayıra bilsinlər.

Hər biri bir hidayət ulduzu olan səhabələr; İmamı Azam, İmamı Şafi, İmamı Malik və İbni Hənbəl kimi böyük müctəhidlər; Şahı Geylani, Şahı Nakşibənd, Rufai və Şazəli kimi kamil mürşidlər, Quranı Azimüşşanın ən incə sirlərinə vəqf olan Fahreddini Razi, Taftazani və Seyidi Cürcani kimi alimlər; Muhyiddini Ərəbi, Mövlana, Şəmsi Tebrizi kimi tasavvufçular həmişə o hidayət günəşinin bacarıq və imanından bolluq almışlar.

Əsrimizdə küfr və inkarın cəmiyyətin mənəvi fitrətini korlaması, bir çox şübhələrin, xurafat və boş sözlərin insan zehinində məcra tapması, bu hidayət günəşinin dərs və tərbiyəsindən, irşad və bolluğundan kafi ölçüdə istifadə edilməməsindən ötəridir.

5- MATERİALİST TƏBLİĞATIN TƏSİRİNDƏ QALMAQ

İnsan, çöldən gələn sözlərə daim açıqdır. Bu halıyla boş bir qabı xatırladar. İçi doğru fikir və həqiqətlərlə dolmazsa, onların yerini səhv ideologiyalar, xurafat və boş sözlər alar. Bu gün gəncliyi sarsıdan ruhi böhranların, fikri izdirabların əsl səbəbi budur. Bu mənəvi izdirablardan xilas olmalarının tək yolu, ağıl, ürək və vicdanlarını, Quranın gətirdiyi ülvi həqiqətlərlə doyurmaq ikən, bir qisim gənclər, elm və fikir yerinə, hiyləçi şüarlara, sehrlərə daha çox meyl edərlər. Mənəvi boşluqlarını beləcə doldurub dincliyə qovuşacaqlarını zənn edərlər.

Materialistlər onların bu halından istifadə edərək onları "ədalət", "bərabərlik" kimi xəyali şüar və təbliğatlarla aldadar, özlərinə çəkərlər. Onları özlərinə simpatiya edənlər halına gətirdikdən sonra sosyal problemlərin həlli üçün irəli sürdükləri xəyali reseptlər yanında bəzən bu gənclərin başlarına mənəviyyatı sarsıdıcı şübhələr də atarlar. Müəyyən bir nöqtədən sonra, davamlı və sıx təbliğlərlə o yazıq gənclərin beyinlərini yuya yuya sonunda onları materialist və ateist düşüncə xaricində heç bir həqiqəti qəbul edə bilməyəcək hala soxarlar. Artıq bu gənclər məntiq və mühakimələrini itirərək tamamilə robotlaşarlar. Sadə bir xananın da ustasız ola bilməyəcəyi bir həqiqət ikən, bu möhtəşəm kainat sarayını sahibsiz qəbul edərlər. Bir hərfin katibsiz olması mümkünsüz olduğu halda, hər hərfində sonsuz hikmətlər olan bu kainat kitabını katibsiz dərk edərlər. Həm bütün bitkiləri, heyvanları və insanları həyatsız, şüursuz və iradəsiz təbiətin etdiyinə, yaxud bunların öz-özünə meydana gəldiyinə inanarlar. Özlərini məqsədsiz, vəzifəsiz, başıboş və sahibsiz zənn edərlər, qorxunc bir dəlalətə düşərlər.

6- ALLAHU AZİMÜŞŞANI MƏXLUQATINA MÜQAYİSƏ ETMƏK

İnsanları dəlalətə aparan bir başqa yanılma səbəbi də Allahın şəxsinə və sifətlərinə dair həqiqətləri, yaratdığı digər varlıqlara müqayisə etməkdir. Halbuki Cənabı Haqq, vacib-ül bədəndir, əzəli və əbədidir. Bütün sifətləri nəhayət dərəcədə kamaldadır. Acizlikdən, ehtiyacdan, məkan və zamandan uzaqdır; heçdən yaratdığı aciz, zəlil, fani məxluqatı ilə heç bir cəhətlə müqayisəyə girməz.

Məlumdur ki iki şeyin bir-biriylə müqayisə edilə bilməsi üçün, aralarında ortaq nöqtələr olması lazımdır. Məsələn, insanın mahiyyəti, daşın mahiyyəti ilə heç bir cəhətlə müqayisəyə girməz. Fərqli mahiyyətdəki iki məxluq da bir-biriylə müqayisəyə girməzkən, vacib, mümkün ilə; Xaliq, məxluqu ilə necə müqayisə edilə bilər!

7- ALLAHın QÜDSİ MAHİYYƏTİNİ AĞLIN, ANLAYA BİLMƏYƏCƏYİNİ BİLMƏMƏK

Hər insan, ağlıyla Allahu Təalanın varlığını belə bilər. "Bir əsər ustasız, bir bina memarsız ola bilməyəcəyi kimi mən də Xaliqsiz, Maliksiz ola bilməm. Bu səma və bu yer üzü də Hakimsiz ola bilməzlər" deyə bilər. Ancaq, ağıl Cənabı Haqqın Şəxsini anlamaqdan acizdir; bu vadidə bir addım da təyin etməz.

Məlumdur ki, bir şeyin varlığını bilmək başqa, mahiyyətini bilmək başqadır. Kainatda çox şey vardır ki ağıl onların varlıqlarını açıq-aşkar bildiyi halda, mahiyyətlərini qavraya bilməməkdədir. Ruh, elektrik, xəyal, şəfqət kimi nə qədər həqiqətlər vardır ki bunların varlıqlarını bilmək bir həqiqət olduğu kimi, mahiyyətlərinin idrak edilə bilməyəcəyini bilmək də ayrı bir həqiqətdir. Ağlın idrak edə bilməyəcəyi mahiyyətləri anlamağa məcbur etmək cahillikdir. İnsan bu halı ilə doğru yoldan azar və götürə bilməyəcəyi olan bir yükün altına girməklə özünü həlak edər.

8- BÜTÜN VARLIQ ALƏMİNİ BEŞ DUYĞU İLƏ QAVRAMAĞA ÇƏTİNLİK ÇƏKMƏK

Bəzi insanları aldadan səbəblərdən biri də beş duyğu ilə hiss edə bilmədikləri həqiqətləri inkar etmələridir. Halbuki, varlıq aləmi yalnız beş duyğu ilə hiss edilənlərdən ibarət deyil.

Məlumdur ki, insan görmə duyğusu ilə ancaq maddi varlıqları görər. Dili ilə, dadlar aləmini, qulağıyla səslər aləmini, burnuyla qoxular aləmini hiss edər. Halbuki mələklər, ruhani varlıqlar, elektrik, çəkmə və itələmə qanunları kimi nə qədər həqiqətlər vardır ki bunlar nə görülərlər, nə eşidilərlər.

Bu həqiqətdən qəflət edən bir qisim insanlar "görmədiyimə inanmam" deyərək bütün varlıq aləmini yalnız gözləriylə gördükləri maddi varlıqlardan ibarət sanmaqla böyük bir səhvə yol verərlər. Halbuki, görünməmək olmamağa dəlil ola bilməz. Bu aləmdə görmədiklərimiz şeylər gördüklərimizdən çox daha çoxdur. Hətta insan bədənində ağıl, xəyal, yaddaş, vicdan, sevgi, qorxu, maraq kimi görünməyən şeylər, görünənlərdən qat qat çoxdur.

"Görmədiyim şeyə inanmam" boş sözünün altında ağlın vəzifəsini gözə yükləmə xurafatı yatmaqdadır. Halbuki, insandakı hər bir hiss ayrı bir aləmin qapısını açar; birinin vəzifəsi digərindən gözlənilə bilməz. Məsələn göz, qulağın; burun dilin vəzifəsini görə bilməz. İnsan, gözü ilə nə yeməyin dadına, nə bülbülün səsinə, nə də gülün qoxusuna baxa bilər. Göz bu əzaların vəzifələrini etməkdən aciz ikən, əlbəttə ağlın vəzifəsini yüklənə bilməz.

Hər hansı bir əsər göz ilə görüldüyü halda, ustası ağıl ilə idrak olunar. Görmədiyimə inanmam, deyən bir kimsə, bu əsərin ustasını inkar vəziyyətinə düşər. Eynilə də, bir insanın, bu möhtəşəm kainatı seyr edib ondakı dərin hikmətlərə heyran qaldığı halda, onun sənətkarını "görə bilmirəm" deyə inkara cəhd etməsi böyük bir cahillikdir.

Belə bir insan, bu kainatda hər an təcəlli edən və Allahın varlığını günəş kimi göstərən yaratma, həyat vermə, ruzi vermə, böyüdüb inkişaf etdirmə, şəkil verib gözəlləşdirmə kimi sonsuz işləri nə ilə açıqlayacaq?

Cənabı Haqqın görünməməsi "şiddəti zühurundan və ziddinin yoxluğundandır." Məsələn, atmosferin kürəmizi hər yandan əhatə etməsi kimi günəşin də bütün kosmos aləmini cismi ilə əhatə etdiyini fərzetsək, o zaman günəşi göz ilə görmək mümkün olmaz. Artıq günəş şiddəti zühurundan görünməz olar. Həm gecə kimi bir ziddi də olmadığı üçün ziddinin yoxluğundan günəş görülə bilməz. Bununla birlikdə ziyasıyla hər yerdə hazır olan o günəşin varlığını inkar etmək də böyük bir cahillik olar.

Bəli, "hər şeyi maddədə axtaranların ağılları gözlərindədir. Göz isə mənəviyyatda kordur."

9- İNSANIN FİTRİ VƏZİFƏSİ OLAN İBADƏTİ TƏRK EDİB ÜSYANA GİRMƏSİ

Cənabı Haqq, bu kainatı və içindəki bütün varlıqları insan üçün yaratmış və onu bu aləmə ən böyük məqsəd və nəticə etmişdir. Əlbəttə insanın da kainatın kənarında böyük bir məqsədinin olması zəruridir. Bu məqsəd isə ancaq Allaha iman və ONA ibadət və itaət etməkdir.

İbadət, Cənabı Haqqın əzəmət və böyüklüyünü, sonsuz mükəmməliyini qüsursuzluğunu anlama və elan etmə; həddsiz lütf və lütfkarlığına şükr və həmd etməkdir. İnsan, həqiqi insaniyyət mərtəbəsinə ancaq ibadət ilə çıxa bilər. Çünki, ibadət insanın heyvani arzularını qeyd altına alar. Onu Rəbbinə yaxınlaşdırar. Ruhunu ülvi hədəflərə yüksəldər, ürəyini təmizləyər. İnsanı yüksək əxlaq sahibi edər.

İnsanın fitri vəzifəsi ibadətdir. Bu vəzifəni tərk edən insan, əxlaqən çox alçalar və heyvani hisslərinin məhkumu olar. Haqq və hüquq dinləməz. Ruhən enişə keçər, günahların iç üzündəki dəhşətli çirkinliyi görə bilməz. İşlədiyi günahlar onu addım-addım inkara doğru apara bilər. Günahları işləyə işləyə ürəyi və vicdanı qaralar. İdrakı iflic olar. Möhkəm düşünmə qabiliyyətini itirər.

10- DİNƏ AİD HƏQİQƏTLƏRDƏ SƏLAHİYYƏTLİ KƏSLƏRƏ MÜRACİƏT EDİLMƏMƏSİ

Günümüz insanı elmi və fənni sahələrdə haqlı olaraq, səlahiyyətli kəslərə müraciət etməkdədir. Bu həssaslığı, dini məsələlərdə çox göstərməsi lazım olarkən, belə etməyib ya öz ağlı ilə kifayətlənməkdə, yaxud bu sahədə səlahiyyətsiz kəslərin sözlərinə etibar etməkdədirlər. Halbuki, dində layiqli olmayan adam başqa sahələrdə mütəxəssis belə olsa, onun sözü dində dəlil qəbul edilməz. Məlumdur ki, bir elmdə, alim olan adam başqa bir fəndə cahil qala bilər. Onun sözü bu fəndə etibarlı sayılmaz. Məsələn, bir həkim tibb elmində nə qədər irəli gedərsə getsin, onun sözü mühəndislikdə dəlil qəbul edilməz; bu sahədə ona müraciət edilməz. Həqiqət bu ikən, ağıl ilə qavranılması mümkün olmayan "imani, Quranı və dini həqiqətlərdə" insan nə öz ağlına güvənə bilər və nə də bu sahədə səlahiyyətli olmayan kəslərin sözüylə hərəkət edə bilər. Bu barədə ona düşən vəzifə, dini mövzularda səlahiyyətli kəslərə müraciət etmək, yaxud onların yazdığı əsərlərə müraciət etməkdir. Bunu etməyənlər çox vaxt öz arzularını, qorxu və xəyallarını fikir sanmaqla həqiqətdən uzaqlaşarlar.

Menbe:suallarlaislam.com

twk qaqas