Kosmos

Astronomiya - kosmos - yer ətrafı planetlər uşaqlıqdan ən çox sevdiklərim. Uşaqkən gecələr və ya səhərlər tək - tənha bayırda saatlarca seyr etdiyim ulduzlar bəzən də teleskopla baxdığım ay. Sakitlik, boşluq, uzaqlar. Kosmosa aid şəkilli bir kitabım var idi çox sevirdim yatanda balışımın yanına qoyurdum :)

Günəş sistemi sadəcə “bir ulduz, doqquz planet, planetin peykləri, asteroid və quyruqlu ulduzlar”dan ibarətdir formasında bir tərif desək də, bu, cisimlərin orbitləri ilə əlaqədardır. Planetləri böyüklüklərinə görə iki qrupa bölmək olar: Yupiter, Saturn, Uran və Neptunun tərkibində olduğu ilk qrupdakı planetlər, tərkibində Yer kürəsinin də olduğu digər qrupdakı planetlərdən yüz dəfələrlə daha böyük soyuq qaz toplarıdır. Bizim qrupda isə Yer digərlərinə görə ən böyük planetdir. Ayın radiusu və çevrəsi Yerin radius və çevrəsindən yalnız dörd dəfə kiçikdir və qrupdakı bütün planetlərdən (Merkuri, Venera, Mars və Pluton) daha böyükdür. Əgər bir addımımız Yerin radiusuna bərabər olsaydı, Aya altmış addımda getmək olardı. Günəşə çatmaq üçün iyirmi min addım atmaq lazım olduğunu nəzərə alsaq, Ayın yaxınlığımızda olduğunu söyləyə bilərik. Ayı Günəş ilə Yerin arasına qoyduqda Günəşin qarşısı tamamilə kəsilir.
Ayın səthi yerdən görmədiyimiz qədər kiçik-böyük bir çox kraterlə örtülüdür. Bu kraterlərdən başqa Ayın səthi, okeana oxşayan geniş sahələrlə örtülüdür ki, keçmişdə bu sahələrin su ilə örtülü olduğu zənn edilirdi. Həqiqətən də Ayın səthi bir şey ilə örtülü idi, ancaq bu su deyil, lava idi. Ayın geoloji quruluşundan və götürülən nümunələrin təhlilindən, Yerin peykinin keçmişində vacib bir maqmatik aktivliyin olduğu təxmin edilir.

[
Yerdən Aya haradan və nə zaman baxılırsa baxılsın həmişə eyni tərəfi görünür. Bunun səbəbi, Yerin öz oxu ətrafındakı fırlanma sürəti ilə Ayın Yer ətrafındakı fırlanma sürətinin eyni olması, başqa bir sözlə, Ayın öz oxu ətrafında fırlanmaması, yəni yalnız Yerin ətrafında fırlanmasıdır (“peyk” adlandırılmasının səbəbi də budur). Əgər kosmosa uçmasaydılar, Ayın digər üzünü görmək mümkün olmayacaqdı. Əslində çox uzaq keçmişdə, Ay Yerə daha yaxın idi və o da öz oxu ətrafında fırlanırdı. Ancaq Yerin cazibə təsiri səbəbinden bu fırlanma dayanmışdı. Elə o vaxtdan bəri Ay öz oxu ətrafında fırlanmır. Ancaq Ay daha sonra yavaş-yavaş uzaqlaşmağa başladıqca, bunun üçün lazım olan bucaq momentini tamamilə Yerin fırlanmasından əldə etdiyi üçün, Yerin fırlanması bir neçə milyard ildir ki, get-gedə yavaşlamağa başlamışdır. Hal-hazırda Yerdən hər il dörd santimetr uzaqlaşan Ay, bir Yer gününün də, hər il təqribən on mində biri nisbətində uzanmasına səbəb olur. Bütün bunlar geoloji keçmişdə günlərin daha qısa olduğunu göstərir.
Ayın yaxın tarixdə gördüyümüz digər üzü, davamlı bizə baxan tərəfi kimi deyil. Ən böyük fərq, bizə görünən üzündəki kimi çox geniş qaranlıq sahələrin olmaması, bunun müqabilində, daha çox kraterin olmasıdır. Bunun səbəbi hələ ki, məlum deyil.

"Yerin aldığı enerji"
Dövrümüzdə Günəşin səth istiliyi təqribən 5500oC, Ayın ortalama səth istiliyi isə -20oC olduğuna görə, demək olar ki, Günəşin Yerə göndərdiyi enerji, Ayın göndərdiyindən iki yüz əlli min dəfə çoxdur (fiziki istilik vahidi Kelvin ilə). Ayın bir güzgü kimi Günəşdən gələn işığı əks etdirdiyinə görə bizə göndərdiyi enerji, özünün işıqlandırdığı enerjidən çox daha artıqdır.