Leonardo da Vinçi

[zeynalov_]

Leonardo da Vinçi
1452-1519

Mükemelliyin və insan zəkasının ən son nöqtəsinin gəlmiş keçmiş ən böyük nümayəndəsi, çox yönlü sənətçi, əsrlərə damğasını vuran ixtiraçı, heykəltəraş, memar, mühəndis, İtalyan İntibahının ən böyük rəssamı...
İtalyan İntibahının və humanizmin ən böyük güclərindən biri olan Leonardo Da Vinçi, 1452-ci ildə ailəsinin adını aldığı Vinçi qəsəbəsində doğuldu. Atası vəkil Sər Piero Antonio da Vinçi, Leonardonun anası soylu bir ailədən gəlmədiyi üçün onunla evlənə bilmədi və Leonardo evlilik xarici doğuldu. Anası Catarina sonradan başqa bir kişilə evləndiyi üçün Leonardo atasının evində yetişdirildi.

Leonardo, ilk təhsil illərində arifmetik və həndəsədə müəllimlərini soruşduğu suallarla çaşdıracaq qədər tez irəlilədi. İti zəkası və qabiliyyətləri çox kiçik yaşlarda belə diqqət çəkirdi. Musiqilə də maraqlanır və olduqca yaxşı bir şəkildə lut çalirdi Lakin uşaqlıq illərində ən esas məşğuliyyət şəkil idi. Atası bu qabiliyyəti fərqinə varınca, onu Flosansanın ən əhəmiyyətli atelyelərindən birinin başında olan və əslən bir zərgər ustası olan Andrea deş Verroccionun təhsilinə verdi. Burada Botticelli, Perugino, Lorenzo de Credi, Francesco de Simone, Botticini və Biagio d'Antonio ilə birlikdə son dərəcə əhatəli bir sənət təhsili aldı. Leonardo,1469 ilə 1476 illəri arasında davam etdiyi alışılmışın xaricində bir təhsil verən 'politeknik labarutuvarından' şəkil , arxitektura və heykəlin yanında optik, botanika və musiqi sahələrində də təməl məlumatlar əldə etdi. (Leonardonun məşhur Arno Mənzərəsi, Münəccim Kralların Tapınması və Əziz Hieronymus eskizi ilə bir neçə şəkil bu dövrə aiddir.) Veroccionun ''İsanın Baptizm Edilməsi'' tablosundaki mələklərdən birinini Leonardoya aid olduğu düşünülməkdədir.

1472-ci ilin İyun ayında adı Floransalı rəssamlar loncasının dəftərinə müstəqil bir rəssam olaraq Lyonardo de Sər Piero da Vinçi deyə keçdi. 1482-ci ilə qədər məşhur və zəngin bir qoruyucusu olmadan müstəqil olaraq işlədı. Yalnız öz seçdiyi şəkil və heykəl mövzularını işlədi ayrıca nümunələrini təbiətdən alan ilk rəssam oldu. Köhnə şəkil anlayışının forma və rəng işlərindən olduqca irəli gedərək işıq və kölgə təsirlərinin ilk fərqinə varan rəssam da o oldu. Rəngin perspektivlə dəyişənliyini irdələdi. Lakin işığın xüsusiyyətlərini yalnız görməklə kifayətlənmədi, məlumata qarşı doymaz marağıyla gözün fiziki quruluşunu araşdırdı, optik və dalğa hərəkətləri üzərinə işlədı. Bununla da kifayətlənməyən Leonardo, heyvan və insan bədəninin quruluşunu araşdırdı və adele hərəkətlərinin qaydalarını araşdırdı. İlk dəfə fizioloji və botanikası araşdıraraq bu elmlərə də liderlik etdiyini də əlavə etsək onun nə qədər çox istiqamətli bir zəka olduğu aydın ola bilər.

1482-ci ildə Leonardo, Milana getdi. O sıralar Milanonu Ludovico Sforza idarə edirdi. Leonardo ona maraqlı bir məktub yazaraq xidmət göstərməyi təklif etdi. Əsgərlik və döyüş rəhbərliyində öz kəşfi olan doqquz yeni fikir irəli sürdü və onuncu fikirini də belə yekunlaşdırdı; ''10. Barış zamanında, memarlıqda, binalar qurmaqda və kanallar istehsalında ustalara çatdım. Mərmər bürünc ya da kərpicdən heykəllər yona bilərəm. Şəkil etmək isə , peşəm; bunu peşəsini yerinə yetirən hər hansı bir adamın bacardığı qədər bacara bilərəm. Ayrıca, atanızın xatirəsini ölümsüzləşdirəcək bir abidə edə bilərəm.''

Leonardo Milanoya gedərkən at başı böyüklüyündəki lutunu da yanında aparmış, Ayrıca zamanını ən yaxşı hazırlıqsız şeir söyləyicisi idi. Dük bu gənc Floransalı rəssamın cazibədarlığına dərhal qapıldı və təklifini qəbul etdi. Beləcə onun on yeddi il Milanda yaşayıb işini təmin etdi.

Dahiliyini müxtəlif işləriylə ortaya qoydu. Ludovico da onun şəxsiyyətini sənəti qədər yaxşı qiymətləndirə bilməsini bildi. Leonardo bütün saray əyləncə və göstərilərinin də başında idi. Həcvlər, alegoriler və mahnılar yazır və ayrıca öz vəzifələriylə də məşğul olurdu. Bu sıx iş tempini özünə xas bir uyğunlaşmaya nizamıyla reallaşdıra bilirdi. Günün hər saatında təkcə 15 dəqiqə yataraq məhsuldar bir iş sistemi inkişaf etdirmişdi. 1485 'də Milanoda görülən bir epidemiya, Leonardoya şəhəri bir sağlamlıq nizamıyla yenidən qurma fikirini verdi. Planları hazırladı və Ludovicoya təqdim etdi. Ertəsi il Milano katedrali üçün planlar hazırladı. Bu vaxt həndəsə, astronomiya, enerji və lut istehsalı üzərində işlə/çalışır, boş zamanlarında da Francesco Sforzanın at üzərindəki heykəlinin modelini hazırlayırdı. İllərcə sürən işin sonunda 80 metrlik heykəli tamamladı və Milanoda sərgilədi. Lakin bu nəhəng heykəlin bürüncdən tökülməsi edilə bilməmişdi və altı il sonra da Milano Fransızların hücumuna uğradığında oxların hədəfi oldu və yıxıldı.

Leonardo Da Vinçi , 1494-cü ildə Lombardiya düzənliyini başdan başa örtəcək kanallar şəbəkəsinin planlarını hazırladı və şimşək və fırtına üzərinə müşahidələr etdi. Rəssam Leonardo isə ''Madonna'' şəkilini bitirmiş və eyni il şəkillərinin ən məşhuru ''Son Yemək'' tablosuna başlamışdı. Bu şəkil Santa Maria delle Grazie monastırının divarına edilmişdi, lakin tempera boyası suvaya, suva da divara uyğun gəlməmişdi, qısa zamanda parça parça tökülməyə və pozulmağa başladı. Son Yemək adlı tablo, pozulmuş vəziyyətinə baxmayaraq dünyanın ən böyük əsərlərindən biridir. İntibahın qüsursuzluğa çatan ilk baş əsəri və bütün çağların şəkil tarixində ən mükəmməl inşa deyə təyin olunan bu əsər, qüsursuz texnikası ilə ancaq yaradıcısının əsin qaynağıyla boy ölçüşebilir. Leonardonun Milano dövründə aralarında ''Qayaların Bakirəsi'' adlı tablosunun də olduğu saysız iç bəzəmə və portret çalışması vardır.

Ludovico düklükten çəkilincə, Leonardo 1499 ili sonunda Milanodan ayrılaraq Venedikə getdi. Venedikdə Düşes Isabella Gonzaga onu son dərəcə yaxşı qarşıladı. Düşəsin tebeşirle bir portretini edən Leonardo, bunu sonradan bir tablo halına gətirəcəyinə söz verdi lakin elm Leonardonu getdikcə daha böyük bir güclə özünə çəkirdi və vaxtının çox böyük bir hissəsini riyaziyyata və mühəndisliyə ayırırdı. Leonardonun arxitektura və əsgəri mühəndisliyə maragi, gəzintilərini və fəaliyyətlərini də təyin etmişdi. Döyüş maşınları, toplar, nəqliyyat və əhatə etmə vəsaitlərinə dair məlumatını dükalığın düşməsindən sonra, Respublikanın əsgəri məsləhətçisi sifətiylə Venedikə getdiyində praktikaya tökmə fürsəti tapdı. Leonardo əsgəri mühəndis olaraq, Brunelleschi, Taccola, Francesco de Gorgio və Valturionun anlayışlarını inkişaf etdirdi. Qızdırmalı silahların ortaya çıxmasından sonra quruda və dənizdə istifadə edilənilə biləcək silahlar hazırladı və balistik təcrübələrlə bu silahların təsirlərini gözlər önünə sərdi. Leonardonun digər əsgəri dizaynları arasında çox lüləli toplar, atma mexanizmləri və partlayıcılar da sayıla bilər. Ayrıca bu gün istifadə etdiyimiz halıyla qayçının dizaynçısı da Leonardodur.

1500-cü ilin Aprel ayında Flosansaya doğru yola çıxdı. İndi də coğrafiyaya maraq duymağa başlamışdı, Xəzər Dənizindəki med və cezir üzərinə araşdırmalar edir, yazılar yazırdı. Eyni zamanda Arno Çayının kanalize edilməsi üçün planlar hazırlayır və digər yol və körpü istehsalı proyektləri üzərinə çalışırdı. Hətta bu dizaynlarının arasında 1502də Osmanlı Padşahı II. Bayezidə təqdim etdiyi və Haliç üçün hazırladığı bir körpü də ol/tapılar. Lakin qəbul görmədi. -Bu dizayn daha sonra 2001-ci ildə Norveçdə edildi.- Bu dövrdə Soderini Leonardoya yonması üçün bir mərmər blok təklif etdi, lakin buna ayıracaq zamanı olmadığından təklifi geri çevirdi. Bu mərmər daha sonra Leonardonun müasiri olan Michelangeloya Davud heykəlini etməsi üçün verilmişdir.

Michelangelo, Leonardonu sevməzdi. Bir gün yolda qarşılaşdıqlarında, Michelangelo ona '' At rəssamı! Bir heykəli belə bürüncə tökə bilməyib utanc içində qaldın.'' deyə qışqırdığı rəvayət edilər.

1502-ci ildə Cesare Borgianın xidmətinə girən Leonardo, bütün orta İtaliyanı baş mühəndis sifətiylə gəzdi və bu səfərləri əsnasında etdiyi qüsursuz və detallı altı xəritə bu gün Windsor Saray Kitabxanasında saxlanmaqdadır. Qısa bir müddət sonra Floransaya dönən Leonardo, Floransalı bir soylunun sarayının yığıncaq otağı üçün döyüş rəsmi qaralaması hazırlamaqla vəzifələndirildi. Leonardonun deyişiylə heyvanca bir dəlilik olan bu döyüş rəsmi bütün rəssamların heyranlığını və tərifini qazandı. Leonardonun Raphael kimi gənc sənətçilər üzərində buraxdığı təsirlər/təsir edər böyük və qalıcı oldu. Bu dövrdə Leonardo, məşhur rəsmi ''Mona Lisa'' üzərində çalışırdı. 1506-cı ildə tamamlanan bu şəkildəki qadın portreti, gülümsəməsi, qəribəliyi və mənasının güclülüyüylə ün salmışdır.

Eyni il bir dəfə daha Milanoya getdi və ünü oradan Fransaya qədər çatana qədər orada qaldı. 1514-cü ildə Fransa kralı I. Fransuvanın təklifini qəbul edərək Ambois yaxınındakı Cloux qalasına yerləşdi. Öldüyü 1519 tarixinə qədər də burada yaşadı.

Fövqəladə şəkil və heykəllərindən başqa qeyd dəftərlərindəki yazıları və qaralamalarıyla əsrlərin ən böyük insanı və ən uca zəkası sifətini hakeden Leonardo, ta o çağlarda bir təyyarə qaralaması çəkmiş, buxarın istifadəsini də araşdırıb, bir buxar topu və gəmilərə çarx sxemləri də çəkmişdir.

Hidrolik elminin yaradıcısı və şəkil çəkilişində qaranlıq otağının tapıcısıdır. Suyun molekul quruluşu, səs və işıq dalğaları üzərinə geniş məlumatı olan Leonardo, çiçək və filiz quruluşu və nizamı mövzusunda da işləyən ilk adamdır.