Mors əlifbası haqqında

[Lawyer]

Mors Əlifbasının tarixçəsi olduqca qəribədir. Bu qəribəlik bu əlifbanı bulan adamın bir elm adamı olmayışından qaynaqlandığını söyləyə bilərəm. Mors Əlifbası, Amerikalı bir rəssam və heykəlçi olan, sənət təhsili üçün İngiltərə' ye gələn Samuel Morse (1791-1872) tərəfindən icad edilmişdir. Morse, yoxsulluq və müxtəlif bədbəxtliklərlə keçən illərdən sonra ABS.ın rəsmi rəssamı olmuşdu. Tumturaklı və usta fırçasıyla ölkəsinin əhəmiyyətli tarixi hadisələrini rəsmə köçürməkdə idi. Bundan başqa Vaşinqton, La Payette, Monroe kimi məşhur general və siyasət adamlarının portretlərini etmişdi. Belə ki, 1829′da Fransaya gəldiyində bir məşhur adam sifətiylə akademiya artistləri və siyasət adamları tərəfindən qarşılandı.
Kimdir bu Samuel Morse? Amerikada Charleston‘ da doğan Samuel Morse, Philips Akademiyası və Yale Universitetində oxumuş idi. Ağıllı və ciddi bir gənc idi. Sənət qədər kimya və elektrik mövzularıyla da maraqlanırdı. Elektrik mövzusunda özünə xas fikirləri olan Morse, xəbərləşmə üçün elektrikdən faydalanıla biləcəyi inanancinda idi. Xəbərlərin elektrik vasitəsiylə bir yerdən başqa bir yerə mesajla biləcəyini düşünürdü.

Bununla birlikdə adını ölümsüzləşdirəcək olan hekayəsi, 3 il sonra Amerikaya dönmək üzrə mindiyi Fransız gəmisi Sully' da başladı. Orada, təhsilini Fransa' da etmiş olub bəlkə də xatirə deyə ölkəsinə bir elektromıknatıs aparmaqda olan vətəndaşı gənc kimyaçı Charles Jackson ilə tanış oldu. Bu vasitə haqqında gəmidə edilən müzakirələr Morsenin maraq/əlaqəsini çəkdi. Ancaq, bir rəssamdan gözlənilməyəcək qədər bu mövzulara yaxınlığı olsa gərək idi ki, gəminin kapitanına gerçək bir kəhanət deyə xarakterizə edə biləcəyimiz bu sözləri söyləmişdi:

"Kapitan, günün birində telqrafdan dünyanın möcüzələrindən biri deyə danışdıqlarını eşitsəniz, onun 13 Noyabr 1832′de Sullyda icad edildiyini xatırlayın."

İngiltərə' deyil Amerika' ya döndükdən sonra, New Haven‘ də kiçik bir dükana bağlanıb sıx işlərə giriş idi. İllər ili yoxsul, yarı aç bir həyat yaşadı. 1837-ci ildə elektromagnetik telqraf kəşfini tamamlamışdı. İcadının "ixtira beratı" nı al/götürmək üçün lazımlı ətraflara müraciət etdi. Sərmayə ətrafları, iş adamları, onun kəşfini praktik görmədilər. Samuel Morse, icadını qəbul etdirmək məqsədiylə İngiltərəyə, Fransaya, Rusiyaya getdi. Hər getdiyi yerdə anlayışsızlıqla qarşılanır, maraq/əlaqə görmürdü. Sonunda böyük səylər nəticəsini, 1843-cü ildə Amerikan Konqressindən 30.000 dollarlıq bir kömək fondu təmin edə bildi. VVashingtonla Baltimore arasında bir telqraf xətti qurdu və 1844 ili May ayı içində bu xəttə ilk telqraf mesajını göndərdi.

Bu qərarın tarixi, təcrübənin də edildiyi 24 May 1844′ növ. Morse, münsif və qonaqlarla birlikdə Vaşinqtonda tapılırdı. Qubernator isə Baltimore' daydı. Gənc bir qız İncili açdı və bu başlığı oxudu: "Tanrı nəyi yaratdı?" Morse, Baltimoreyə bu cümləni çatdırdı və Vail dərhal eyni şeyləri geri göndərdi. Qarşılığın tezliyi inancsızların duraksamalarını bir anda sildi və Baltimoredən bir ailənin, telqrafla qohumlarına sağlamlıq xəbərini göndərməsi üzərinə daşqın həyəcan nümayişlərinə çevrildi. Morsenin qədəri yeni bir şəkil almışdı. Əlbəttə, hər böyük icaddan sonra olduğu kimi əleyhinə üst üstə iddialar açılacaqdı, amma ixtiraçı bacardığına və zamanın öz lehinə çalışacağına əmin idi.

Morsenin qarşılaşacağı ən böyük çətinlik, özünün də təxmin etdiyi kimi, qurulmuş olan təsisləri yıxmaq idi. Həqiqətən mədəni ölkələrin çoxunda telqraf bir müddətdən bəridir işləməkdə idi, belə ki, böyük xərclərlə meydana gətirdikləri təsisləri, yeni bir maşın üçün pozmağa heç biri niyyətli görünmürdü.

Orjinal mors kodu qısa və uzun siqnalların kombinasiyasının bir ədədə qarşılıq gəlməsindən meydana gəlmişdi. Hər ədəd də bir hərfə qarşılıq gəlirdi. Ancaq morsenin tapdığı sistemin istifadəsi asan deyildi. Alfred Veil ilə bu mövzu üzərinə ortaq şəkildə işə başlayan Morse, bir müddət sonra Veil' en təklif etdiyi sistemin daha sadə bir sistem olduğuna razısalma oldu. Veil' en sistemində qısa və uzun siqnalların yanında dayanmalar da istifadə edilirdi. Bu sistem daha sonra Amerikan Mors Kodu olaraq adlandırıldı.

Daha əvvəl telqraf sistemləri üzərində işlər görən və telqrafın inkişafına böyük qatqılar təmin edən Steinheil qiymətli bir məlumatın olduğu qədər mərd xarakterli bir insan idi. Mors əlifbasının çıxmasından sonra əhəmiyyətini yavaş yavaş itirən telqraf sisteminin üzərində daha çox dayanmadı. Rəqibinin sisteminə ilk qatılan o oldu. Beləcə Alman şəbəkəsi Morsla təchiz edildi və 1850′ də 2.400 km.ı aşdı. Hollandiya şəbəkəsi 1845′te və Bənövşəyisənin, Wheatstones(n)i çətinliklə məğlub et/yeyildiyi Belçika şəbəkəsi də 1847′de açıldı. Eyni tarixdə fizikaçı və siyasət adamı Carlo Matdasıçı (1811-1868) İtaliyanı əvvəl siferblatlı bir maşınla, sonra Bənövşəyisələ bu dövrəyə qatdı. Onu 1850′de Rusiya, 1852′de İsveçrə, 1845′te İspaniya izlədilər.

ABS. telqraf telləriylə hörülürdü. Bunların uzunluğu 1855′te 45.000 km.ı tapmışdı. İngiltərə xaricində Avropa və dünyanın çoxu ölkələri Morse maşınlarıyla bəzənmişdi. Yaşlı ixtiraçı həyatının son illərində ünə, dincliyə və sərvətə qovuşmuşdu. Özünə bir ata kimi hörmət göstərilir, medal və qürurlar verilir, akademiyaya seçilir, öz heykəl -anıtının açılış mərasimində ol/tapılırdı. 2 Aprel 1872′de öldüyündə adı, bir xüsusi ad olmaqdan çıxmış, cins ‘ad' olaraq lüğətlərə girmişdi

Mors Əlifbasında Xəbərləşmə Necə Təmin edilər?



Telqraf xəbərləşmələrində mesajların bir yerdən bir yerə çatdırılmasında istifadə edilən işarə sistemi "Mors Əlifbası" deyə təyin olunar. Mors Əlifbası, nöqtələrin və qısa xəttlərin dəyişik şəkillərdə yan-yana gətirilməsiylə tətbiq olunar. Dəyişik şəkillərdə yan-yana gətirilən nöqtələr və xəttlər, bildiyimiz əlifbadakı hərflərdən hər birinin qarşılığı olaraq istifadə edilər. Məsələn bir nöqtə və bir xətt (. -), "A" hərfinin qarşılığıdır.

Mors Əlifbasının praktik tətbiqində, göndərici (verici) cihazın başındakı məmur, "maniple" deyə təyin olunan bir qola, qısa ya da uzun basışlar edər. Qısa basışlar nöqtə , uzun basışlar xətt qarşılığıdır. Beləcə, yan-yana gələn nöqtə və xəttlərə görə hərflər, bunlardan da sözlər, cümlələr meydana gələr.

Yaxşı bir telqrafçı bir dəqiqədə təxminən olaraq 120 hərf göndərməkdə və eyni ədəddə hərfi asanlıqla ala bilməkdədir. Telqraf mesajının alındığı yerdə (alıcı cihazda ), rulo halındakı bir kağız lent dönməkdədir. Bunun qarşısında də, verilən işarələrə görə hərəkət edən bir qələm vardır. Bu qələm, nöqtə və xəttləri kağız üzərində çəkər. Beləcə sözlər, cümlələr meydana gəlir. Mesajı alan/sahə məmur da telqrafı bildiyimiz sözlərə çevirər.

Mors kodu bir çox dəyişik metod ilə mesajla bilər. Mors əlifbası səsli olaraq mesajla bilməsinin yanında, radio siqnallarının açılıb bağlanılmasıyla, telegraf tellərindən keçən elektrik cərəyanıyla, mexaniki göndər ya da vizual (işıqların yanıb sönməsi kimi) yollarla da mesajla bilməkdədir.

Sistem ümumiyyətlə Mors kodu olaraq adlandırılsa da tətbiqdə İngilis əlifbası və buna bağlı nöqtələmə işarələrini ifadə etmək üçün iki fərqli növ mors kodu istifadə edilməkdədir. Bunların birincisi olan Amerikan Morse kodu ümumiyyətlə telqraf sistemlərində istifadə edilərkən, Beynəlxalq Morse kodu isə araları görməməzlikdən gələrək yalnız qısa və uzun siqnallara görə işlə/çalışar.

Başlanğıcda tam bir anlayışsızlıqla qarşılanan Mors Əlifbası, insanlığa böyük faydalar təmin edən kəşflərdən biridir.